Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Tradycje świąteczne łatgalskich Polaków

Obyczaje, które na całym świecie do XX wieku zmieniały się stosunkowo wolno, w ciągu ostatnich stu lat zanikają lub podlegają transformacji. Dotyczy to również świąt obchodzonych przez różne narody. Święta chrześcijańskie mają olbrzymie znaczenie dla łatgalskich Polaków, ponieważ podkreślają przynależność do katolickiej wspólnoty religijnej na Łotwie. Jednym z najbardziej lubianych obrzędów jest upamiętnienie narodzin Jezusa Chrystusa – Boże Narodzenie.

Przeczytaj także:  Ejszyszki – nasze Święta są jak z baśni...

Współczesne tradycje bożonarodzeniowe kultywowane przez miejscowych Polaków nawiązują do tradycji dziadów i pradziadów, lecz różnorodne sąsiedztwo kulturowe oraz językowe, a także globalizacja, powodowały zanikanie starych oraz kształtowanie nowych obyczajów. Przedstawiony w artykule materiał jest wyekscerpowany z nagrań rozmów z Polakami aktualnie mieszkającymi w Dyneburgu, Krasławiu, Rēzekne oraz okolicach tych miast. Badaniem objęto 86 osób urodzonych w latach 1922-2006 w różnych miejscowościach na Litwie, Białorusi, Ukrainie, ale głównie na Łotwie. Większość Polaków to osoby wielojęzyczne znające język polski, łotewski i rosyjski. Z badań wynika, że obecnie język polski najczęściej jest językiem kontaktów towarzyskich, religii, imprez kulturalnych oraz edukacji, a coraz rzadziej jest językiem dominującym w rodzinie – sferze, w której przekazywane są również tradycje narodowe. Niestety w ramach jednego artykułu nie jest możliwe przedstawienie całego zapisanego materiału, więc skupimy się na przytoczeniu najbardziej aktualnych tradycji świątecznych łatgalskich Polaków.

Podczas postu – raugienia, po pasterce dozwolone mięso

Święta Bożego Narodzenia poprzedza post, o którym częściej wspominali informatorzy starszego pokolenia. Przeważnie określali post jako srogi i obowiązkowy. W niektórych domach główną potrawą podawaną podczas postu był żytni kwas (raugienia), lecz obecnie potrawa ta odeszła w zapomnienie. Okres postu związany był i jest z dbałością o czystość i porządek. Również w polskiej tradycji w czasach nowożytnych przed świętami Bożego Narodzenia należało posprzątać domy (Chwalba 2006: 173).

Barszcz z uszkami na stole łatgalskich Polaków. Zdj. Krystyna Kunicka.

Barszcz z uszkami na stole łatgalskich Polaków. Zdj. Krystyna Kunicka.

Najwięcej tradycji świątecznych związanych jest z Wigilią. W dzień przed Bożym Narodzeniem przygotowywano się do wieczerzy wigilijnej, którą w większości polskich domów poprzedzała msza święta w kościele. W Łatgalii tradycyjna polska pasterka przeważnie odbywała się i nadal odbywa się wieczorem, a nie o północy jak w Polsce. Uczęszczanie na ‘wieczorową’ pasterkę bynajmniej nie zmieniło obyczaju niespożywania mięsa na kolacji wigilijnej. Mięso po pasterce jadło się, jeżeli była ona w nocy. Stałymi elementami nakrycia świątecznego stołu są biały obrus oraz siano, chociaż układane jest nie tylko pod obrusem, lecz również pod opłatkiem. Zwyczaj układania siana na stole wigilijnym znany był już w średniowieczu i w czasach nowożytnych, zachował się również dzisiaj (Chwalba 2006: 65,173). Ze zwyczajem układania sianka pod obrusem związana jest również tradycja wyciągania źdźbła po uroczystej kolacji. Najdłuższe źdźbło wróży najdłuższe życie lub najmocniejsze zdrowie w przyszłym roku.

Szczupak, kisiel i… szuba z czasów sowieckich

Różni się liczba potraw na stole wigilijnym Polaków w Łatgalii. Uważają oni, że na stole powinno się znaleźć dwanaście, trzynaście lub siedem dań. W tradycji polskiej ilość potraw na stole wigilijnym jest nieparzysta, dopuszczalne jest przygotowywanie również dwunastu potraw. W większości domów na stole wigilijnym ustawia się dodatkowy talerz przeznaczony dla aniołka, Pana Jezusa lub podróżującego. Powszechną częścią święta jest modlitwa, odmawiana przed jedzeniem i dzieleniem się opłatkiem, którego, zgodnie z opinią wszystkich informatorów, nie może zabraknąć na wigilijnym stole. Zgromadzony materiał pokazuje, że nie we wszystkich domach była tradycja dzielenia się opłatkiem, który czasami po prostu zjadano. Również według tradycji łatgalskiej, łamano kawałki z opłatka pana domu bez składania życzeń (LLV 2012: 275).

Upieczony szczupak w Wigilię zamiast karpia. Zdj. Krystyna Kunicka.

Upieczony szczupak w Wigilię zamiast karpia. Zdj. Krystyna Kunicka.

Zgodnie z polską tradycją w Wigilię obowiązuje zakaz spożywania mięsa. Najczęściej wymieniane przez informatorów tradycyjne wigilijne potrawy to żurawinowy oraz owsiany kisiel, śliżyki, kutia, barszcz czerwony, szczupak, śledź, pierogi z kapustą, kartoflami lub grzybami. Najwięcej informatorzy opowiadali o potrawach, które przygotowywały mamy oraz babcie, lecz które dzisiaj nie zawsze goszczą na wigilijnym stole łatgalskich Polaków. Kutia, owsiany kisiel czy śliżyki należą do dań tradycyjnych, spożywanych w dobie nowoczesnej na Litwie i Rusi, a barszcz z uszkami, śledź lub karp były zwyczajowymi potrawami wigilijnymi szlachty polskiej (Chwalba 2006: 174). Również w tradycji łatgalskiej na Wigilię jadano kūčis oraz auzu keiseļs – dania, których nazwy oraz przyrządzanie są podobne do kutii i owsianego kisielu w tradycji kresowej. Podawano również ryby, groch oraz ciasta (LLV 2012: 335). Dzisiaj potrawy tradycyjne, szczególnie te określane jako postne są przygotowywane w nielicznych domach. Jedną z popularnych dzisiaj potraw, która zadomowiła się w czasach sowieckich, jest szuba – sałatka ze śledzia i gotowanych warzyw.

Choinka zdobi dom, ale już nie ma kolęd

Nieodzownym elementem świąt jest również choinka, czyli przystrojone świąteczne drzewko, które przyjęło się w polskiej tradycji w wieku XVIII. Osoby starszego pokolenia często wspominają jak cała rodzina przygotowywała na choinkę zabawki z papieru lub materiałów przyrodniczych, bo nie było możliwości kupić ozdoby. Do przystrojenia choinek wykorzystywano również słodycze, ciastka oraz owoce.

Najdłużej oczekiwaną częścią świąt dla młodego pokolenia Polaków są prezenty. Na początku doby nowoczesnej w Polsce prezentami obdarowywano się w dzień Bożego Narodzenia, później ten zwyczaj został przeniesiony na Wigilię (Chwalba 2006: 174), lecz w niektórych domach prezenty nadal otwierane są 25 grudnia. Tradycją nową zapożyczoną w ostatnich dziesięcioleciach jest wkładanie prezentów do kapci lub skarpet.

Autorka artykułu podczas Koncertu Bożonarodzeniowego w Domu Polskim w Dyneburgu. Zdj. Związek Polaków na Łotwie.

Autorka artykułu podczas Koncertu Bożonarodzeniowego w Domu Polskim w Dyneburgu. Zdj. Związek Polaków na Łotwie.

W polskiej tradycji ważne miejsce w okresie świąt Bożego Narodzenia zajmują również kolędy. W polskich domach w Łatgalii zwyczaj śpiewania kolęd prawie zanikł, częste natomiast jest słuchanie kolęd w okresie poprzedzającym Boże Narodzenie oraz potem do dnia Trzech Króli. W łatgalskiej tradycji w okresie kolędowania do domów przychodzili kolędnicy nazywani cyganami (LLV 2012: 148), ten obyczaj opisywali również Polacy, którzy spędzili swoje dzieciństwo na wsi. Odnotowano okazjonalne wzmianki o rodzinnym oglądaniu telewizji lub tradycji robienia oraz oglądania jasełek. Warto wspomnieć, że w czasach sowieckich kultywowanie wielu tradycji było niemożliwe, a święta w tamtym okresie były dniami pracy, co utrudniało przygotowania oraz często wspólną kolację wigilijną dla całej rodziny.

Tradycja zanika?

Obecnie tradycje związane z okresem świąt Bożego Narodzenia wśród łatgalskich Polaków zanikają, nie są kultywowane tak, jak to robili Polacy do II wojny światowej. Wciąż nieodzownymi elementami Wigilii w każdym polskim domu są modlitwa, opłatek oraz wspólny posiłek. Tradycje dotyczące liczby dań, wyglądu wigilijnego stołu lub przygotowywanych potraw nie są już rygorystycznie przestrzegane. Większość osób urodzonych po II wojnie światowej postrzega świąteczne obyczaje swoich rodziców lub dziadków jako dawne i nie kontynuują tradycji swoich przodków. Mieszane małżeństwa oraz długotrwały bliski kontakt z przedstawicielami innych narodowości, kultywującymi swoje tradycje świąteczne, zadecydował o przeniknięciu do kultury miejscowych Polaków elementów obcych tradycji polskiej. Takimi elementami są, na przykład, podawana na Wigilię w wielu domach szuba lub wkładanie prezentów od Mikołaja do kapci i skarpet. Miejscowych Polaków ewidentnie nie dotknęły tradycje luterańskie obchodzone w innych częściach Łotwy, wśród których nigdy nie było opłatków, a pod obrusem nigdy nie układano siana.

Reasumując, należy podkreślić, że łatgalscy Polacy – już ponad dwieście lat pozostający poza granicami ziemi swoich przodków – zachowali wiele polskich tradycji bożonarodzeniowych. Jednak uwarunkowania historyczne i gwałtownie rozpowszechniająca się globalizacja niekorzystnie wpływają na utrzymywanie obrzędów świątecznych.

 

Bibliografia:

Chwalba A. red. (2006) Obyczaje w Polsce od średniowiecza do czasów współczesnych. Warszawa: PWN.

Šuplinska I. red. (2012) Latgales lingvoteritoriālā vārdnīca. Rēzekne: Rēzeknes Augstskola.

 

Artykuł pierwotnie ukazał się w polonijnym piśmie wydawanym w Dyneburgu „Polak na Łotwie” (nr 1, 2015 r.). Śródtytuły pochodzą od redakcji „Przeglądu Bałtyckiego”. Za zgodę na przedruk składamy podziękowania Związkowi Polaków na Łotwie.

 

Zdjęcie tytułowe: Łatgalski jasełkowy wianek z czterema świecami adwentowymi. Zdj. Krystyna Kunicka.

Polub nas na Facebooku!