Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Bilet do przeszłości: podróż pierwszym pociągiem do Jurmały

Jurmała bez wątpienia jest jednym z najpopularniejszych kierunków turystycznych na Łotwie, poza Rygą z pewnością „numerem jeden”. Setki tysięcy turystów każdego roku odwiedzają Jurmałę, by cieszyć się jej kameralną atmosferą, przyjemnymi restauracjami lub by pospacerować znaną wszystkim 33-kilometrową piaszczystą plażą. Do kurortu można się dostać tanio i szybko – wystarczy zaledwie 20-minutowa przejażdżka pociągiem – co uczyniło go niezwykle popularnym wśród backpackerów odwiedzających Łotwę. Nie zawsze jednak było to takie proste.

Przeczytaj także:  Jurmała czeka na powrót rosyjskich turystów

Po łotewsku „Jūrmala” znaczy „wybrzeże”, więc kierując się do Jurmały właściwie możemy powiedzieć, że „jedziemy nad morze”. Niezbyt obeznani turyści zamawiający bilet do Jurmały w kasie ryskiego dworca kolejowego mogą być zdezorientowani, gdyż okazuję się, że taka stacja nie istnieje! Jest natomiast 14 osiedli – Priedaine, Lielupe, Bulduri, Dzintari, Majori, Dubulti, Jaundubulti, Pumpuri, Melluži, Asari, Vaivari, Sloka, Jaunķemeri i Ķemeri – i tyle samo stacji kolejowych. Długo były one sielskimi wioskami rybackimi, ale wszystko zmieniło się pewnego letniego dnia pod koniec lat 70. XIX wieku.

Mapa Jurmały w 1923 roku. Mapa: Mapster

Mapa Jurmały w 1923 roku. Mapa: Mapster

Pamiętnego 25 czerwca uruchomiono linię kolejową między Rygą a Majori – była to czwarta w historii linia kolejowa w granicach dzisiejszej Łotwy. To dziejowe wydarzenie miało kluczowy wpływ na ekonomiczny i kulturalny rozwój ziem regionu. Oczywiście zajęło wiele lat zanim trudno dostępne miejscowości zamieniły się w oblegane kurorty, a jeszcze dłużej trwało ich jednoczenie. W skład utworzonej w 1920 roku Jurmały weszły wymienione miejscowości z wyjątkiem osad Ķemeri i Sloka, które z kolei zostały dołączone w 1959 roku. Wtedy też zakończyło się kształtowanie granic dzisiejszej Jurmały. W procesie wcielania kolejnych osiedli w skład Jurmały od samego początku kluczową role odgrywała kolej. Cofnijmy się o 150 lat, by wybrać się w pierwszą podróż do Jurmały. To podróż, w którą wielu współcześnie wybiera się nawet nie podejrzewając co się kryje za oknami pociągu.

Każda szyna ma swoją historię

Zawsze fascynowała mnie kolej. Zmiany jakie kolej przynosi w miejscach, do których dociera są oszałamiające. Współcześnie jesteśmy przyzwyczajenie do łatwego łatwego dostępu do samochodów, pociągów, samolotów i innych środków transportu, jednak przed nastaniem XIX wieku było zupełnie inaczej. W drugiej połowie XIX wieku, kiedy rewolucja przemysłowa rozlała się po całym świecie, kolej żelazna stała się podstawowym sposobem komunikacji łączącym państwa i ich mieszkańców. Świszczące lokomotywy stały się ucieleśnieniem pozytywistycznego ducha epoki. W tamtych czasach Łotwa nie była wyjątkiem.

Łotwa (wtedy podzielona na trzy gubernie: Liwońską, Kurlandzką i Witebską), która za sprawą położenia geograficznego  stanowiła swoisty pomost łączący Imperium Rosyjskie i Europę, w 1860 roku otrzymała swoją pierwszą linię kolejową. Rozciągający się od Rītupe do Daugavpils odcinek wielkiej Kolei Warszawsko-Petersburskiej.

Stacja w Rītupe w latach 30. XX wieku. Zdj. SGR, railwayz.info

Stacja w Rītupe w latach 30. XX wieku. Zdj. SGR, railwayz.info

Rok, później, od 21 września 1861 roku można było pojechać pociągiem z Rygi do Daugavpils (wtedy Dünaburg). W tym celu w Rydze powstała nowa stacja kolejowa zwana dworcem dyneburskim. Nazwa Dünaburg używana była w dokumentach od połowy XVII wieku do 1893 roku, kiedy to miasto zostało przemianowane na Dźwińsk. W 1920 roku miasto otrzymało swoją aktualną nazwę.

Ryga, Dworzec Dyneburski. Zdj. Zudusi Latvija

Ryga, Dworzec Dyneburski. Zdj. Zudusi Latvija

Kilka lat później, w 1868 roku tory kolejowe sięgały już Jełgawy – nazywaną ówcześnie Mitawą – wówczas jednego z bardziej dynamicznych miast. Co wyjątkowo ciekawe, trasy kolejowe nie były budowane z inicjatywy państwa, ale za każdym razem gdy pojawiała się potrzeba stworzenia połączenia, zakładano specjalnie do tego przeznaczoną firmę prywatną. I tak linia Ryga-Dyneburg (Daugavpils) przeszła na własność państwa dopiero w 1894 roku. W związku z tym budowa linii kolejowej do Jurmały zajęła wiele lat i składała się z kilku etapów: Riga-Bolderāja, Riga-Majori i Majori-Tukums.

Budując mosty: Bolderāja

Pierwszy odcinek nowej kolei został pociągnięty z Rygi do miejscowości Bolderāja.

Budowę rozpoczęto głównie ze względów ekonomicznych: wykorzystanie pociągów w celu dostarczenia towarów z Portu Ryskiego nad Morzem Bałtyckim było dużo łatwiejsze i szybsze niż transport płytką rzeką Dźwiną. Budowa linii kolejowej zajęła prawie 5 lat (1869-1873). W tym czasie największym wyzwaniem dla inżynierów była budowa stałej przeprawy przez rzekę Dźwinę. Zanim powstała kolej Ryga-Bolderāja ze starej Rygi na Zadźwinie (Pārdaugava) można było się dostać tylko pokonując tzw. most tratwowy (zmodernizowany w 1896 roku do mostu pontonowego).

Mosty na Dźwinie na początku XX wieku: Most Kolejowy (Żelazny) został zbudowany w 1872 roku, a pontonowy zbudowano w 1896 roku. Zdj. Zudusi Latvija

Mosty na Dźwinie na początku XX wieku: Most Kolejowy (Żelazny) został zbudowany w 1872 roku, a pontonowy zbudowano w 1896 roku. Zdj. Zudusi Latvija

Most Kolejowy został zbudowany w 1872 roku. Nazwano go „Mostem Żelaznym”. Miał on tylko jeden tor kolejowy na środku i dwie ścieżki dla pieszych po obu stronach. Powstała możliwość przekroczenia mostu pieszo lub – za dodatkową opłatą – w wagonie kolejowym.

Most kolejowy w Rydze. Zdj. Zudusi Latvija

Most kolejowy w Rydze. Zdj. Zudusi Latvija

W 1914 roku, tuż przed wybuchem I wojny światowej, obok pierwszej przeprawy kolejowej wybudowano nowy most kolejowy („Nowy Most Żelazny”). Powstał on według planu znanego rosyjskiego inżyniera – Piotra Wozneńskiego. Po zakończeniu I wojny światowej „Nowy Most Żelazny” był używany głównie do transportu drogowego, a w czasach wolnej Łotwy nosił nazwę „Mostu Semigalskiego” (nazwa pochodziła od jednego z historycznych regionów Łotwy – Semigalii).

Nowy Most Żelazny w Rydze. Zdj. Zudusi Latvija

Nowy Most Żelazny w Rydze. Zdj. Zudusi Latvija

Niestety, obie przeprawy mostowe zostały całkowicie zniszczone w czasie II wojny światowej. Ruch kolejowy na „Żelaznym Moście” wznowiony został dopiero w 1950 roku. Pozostałości filarów, które można zauważyć po prawej stronie w czasie podróży do Jurmały, to resztki historycznej przeprawy.

Wróćmy jednak do XIX wieku. Po spięciu obu brzegów Dźwiny mostem kolejowym, dokończenie linii do Bolderāji zajęło niespełna rok. Bolderajski dworzec kolejowy został oficjalnie otwarty 1 stycznia 1873 roku stając się drugim największym dworcem kolejowym na ziemiach dzisiejszej Łotwy. Linia Ryga-Bolderāja miała swój własny terminal w Rydze. Stacja Ryga II mieściła się przy ulicy 13 Janvara i była zupełnie niezależna od głównego dworca w Rydze. W ciągu pierwszych kilku lat ruch na linii zapewniał sprzęt brytyjskiej produkcji. Były to specjalne lokomotywy bez tenderów, czyli wagonów służących do przewozu paliwa i wody.

Brytyjska Lokomotywa z lat 30. XX wieku. Zdj. railwaywondersoftheworld.com

Brytyjska Lokomotywa z lat 30. XX wieku. Zdj. railwaywondersoftheworld.com

Auf, an den Strand!

Wyjątkowe znaczenie miał rok 1877. 25 czerwca tego roku została otwarta nowa linia kolejowa łącząca Rygę z Majori, co dało również początek turystyce zdrowotnej w krajach bałtyckich. Pojawienie się połączenia z centrum Rygi w ciągu niespełna kilku lat zamieniło małe rybackie wioski w popularne kurorty nadmorskie. Teraz zamiast spędzać długie godziny na pokładzie parowca (obsługującego połączenia od 1844 roku), Ryżanie na nadmorski wypoczynek jechali tylko dwie i pół godziny.

W 1877 roku oddano do użytku 10 kolejnych stacji kolejowych: Pupe, Bilderlingshof, Edinburg, Majorenhof, Dubbeln, Karlsbad, Asari, Sloka, Ķemeri i Smārde. Które można znaleźć na niebieskiej trasie poniżej?

Wycinek mapy połączeń kolejowych z Rygi, 2016

Wycinek mapy połączeń kolejowych z Rygi, 2016

Współczesna siatka połączeń wygląda oczywiście na bardziej rozbudowaną niż ta z omawianej epoki. Stacja Imanta (Solitjud) powstała w 1894 roku, Avoti w 1907,  Priedaine (Sosnovij) w 1909.  Lielupe (Bullen Halt) zbudowano w 1913 roku, a Jaundubulti powstała z inicjatywy mieszkańców w 1925. Następnie w 1927 roku otwarto stację Vaivari (Asari II). Po II wojnie światowej do linii dołączono jeszcze dwie. Pierwsza z nich, Kudra powstała w 1951 roku na potrzeby fabryki torfu. Najnowszą stacją jest Zolitude, którą zbudowano w 1989 roku, by obsługiwała mieszkańców dzielnicy o tej samej nazwie.

Kartka pocztowa z Rygi data nieznana. Zdj. Muzeum Kolejnictwa Łotewskiego, www.railwaymuseum.lv

Kartka pocztowa z Rygi data nieznana. Zdj. Muzeum Kolejnictwa Łotewskiego, www.railwaymuseum.lv

Pierwszym przystankiem na drodze pasażerów podróżujących na bałtyckie wybrzeże był Thorensberg (Torņakalns). W rzeczywistości Torņakalns stało się regularną stacją dopiero w 1877 roku już po ukończeniu budowy kolei do Majori.

Wagon towarowy na stacji w Torņakalns upamiętniający ofiary masowych deportacji w 1941 roku. Zdj. Muzeum Okupacji Łotwy

Wagon towarowy na stacji w Torņakalns upamiętniający ofiary masowych deportacji w 1941 roku. Zdj. Muzeum Okupacji Łotwy

Obecnie stacja Torņakalns kojarzy się głównie z masowymi deportacjami w latach 1941 i 1949 oraz z upamiętniającym te wydarzenia pomnikiem (wagonem). Przed dramatycznymi wydarzeniami XX wieku, Torņakalns z pięknym parkiem „Arkādijas” i stawem Māras było jednym z najromantyczniejszych miejsc w regionie.

Torņakalns, widok na Rygę. Zdj. Zudusi Latvija

Torņakalns, widok na Rygę. Zdj. Zudusi Latvija

Druga stacja – Zassenhof (Zasulauks) – była znana przede wszystkim ze swoich zakładów chemicznych i przetwórstwa drewna. W XVIII wieku znajdowała się tam nowoczesna papiernia będąca własnością Johanna Steinhauera – jednego z najsłynniejszych łotewskich przedsiębiorców. Steinhauer początkowo blisko współpracował ze Szwedami a po 1720 roku nawiązał bliższe stosunki z Rosją. Przedsiębiorca tylko w Zassenhof posiadał kilkanaście posiadłości. Najsłynniejszą fabryką w mieście był „Motor”, gdzie powstał pierwszy samolot w Imperium Rosyjskim.

Fabryka "Motor". Zdj. Zudusi Latvija

Fabryka „Motor”. Zdj. Zudusi Latvija

Dziś po budynkach słynnej fabryki zostało tylko tyle.

Fabryka "Motor". Zdj. Wikimapia

Fabryka „Motor”. Zdj. Wikimapia

Niestety, dziś już za szpalerem drzew i betonowym płotem trudno dostrzec ten budynek. Wybrać się tam można pieszo – pozostałości fabryki znajdują się na początku ulicy Šampētera. Zastanawiać może również dlaczego pociąg mija lokomotywownię w drodze do Jurmały. Zajezdnia Zasulauks powstała w 1960 roku, by obsługiwać wzmożony ruch kolejowy.

Kolejną stacją w drodze do Jurmały była Pupe (Babīte), dzięki której można było łatwo odwiedzić wiele popularnych tawern działających w osadach Piņķi i Pupe.

Pupe. Zdj. Zudusi Latvija

Pupe. Zdj. Zudusi Latvija

Bilderlingshof (Bulduri) to pierwsza stacją kolejowa linii Ryga-Tukums położona na odcinku równoległym do brzegu morskiego. Jej nazwa pochodzi od człowieka o nazwisku Jāņ Bildring, któremu tę okolicę w 1495 roku podarował krajowy mistrz Inflant zakonu krzyżackiego Wolter von Plattenberg. W drugiej połowie XIX wieku Bulduri stało się ulubionym miejscem wypoczynku Niemców ryskich toteż zyskało nazwę „Niemieckiej Twierdzy”.

Kartka pocztowa z Bilderlingshofu. Zdj. Muzeum Kolejnictwa Łotewskiego

Kartka pocztowa z Bilderlingshofu. Zdj. Muzeum Kolejnictwa Łotewskiego

Edinburg, dzisiejsze sławne Dzintari, otrzymał swoją nazwę na cześć Alfreda, księcia Edynburga, który poślubił Marię (Romanową), jedną z córek cara Aleksanda II.

W 1907 roku, między Bilderlingshofem a Edinburgiem powstała nowa stacja, więc została przemianowana na Edinburg II, a nowy punkt na kolejowej mapie został nazwany Edinburg I. Dwadzieścia dwa lata później, w 1927 roku obie stacje zostały przemianowane na Avoti (nazwa pochodząca od łotewskiego słowa oznaczającego „źródło”) i Dzintari (czyli Bursztyn, z którego jest słynne). Używając korporacyjnej nowomowy, Avoti okazała się „projektem krótkoterminowym” i została zamknięta w 1963 roku.

Edinburg II. Zdj. Zudusi Latvija

Edinburg II. Zdj. Zudusi Latvija

Majorenhof, znany obecnie pod nazwą Majori, od 1877 roku dla większości odwiedzających Jurmałę stanowił stację docelową. Nawet współcześnie większość turystów wybierających się do Jurmały wysiada na stacji Majori.

Już w XIX wieku, Majorenhof wraz z Bilderlingshofem i Edinburgiem, stały się ośrodkami letniskowymi oferującymi wiele sposobów spędzania wolnego czasu. Pierwsza restauracja, którą można zobaczyć w Majori była ta, która znajdowała się już na stacji kolejowej. Przed I wojną światową stacja Majori była również głównym punktem, z którego eksportowano truskawki do St. Petersburga.

Oddalając się nieco od torów kolejowych, chciałabym pokazać dwa z najpopularniejszych miejsc w dawnym Majori. Pierwsze z nich to tak zwane  Jūras Paviljons (Pawilon Morski).

Dziś miejsce to wygląda na opuszczone i zapomniane, niemal ukryte w cieniu przypominającego Titanic Hotelu Baltic Beach, który jakby przecinał bałtycką plażę. Pod koniec XIX wieku Pawilon Morski przyciągał setki turystów: latem to właśnie tu należało się pokazać.

W przeciwieństwie do innych kurortów morskich Jūrmały, w Majori otwarto pierwsze kąpielisko nadmorskie dopiero w XX wieku. Jestem niemal pewna, że pamiętacie dom z fotografii poniżej z jednego ze spacerów. Jest to sławne centrum pływackie Emīliji Rācene. Właśnie to miejsce było jedną z najsłynniejszych atrakcji turystycznych w Jurmale na początku XX wieku.

Pociąg prosto do SPA

Chociaż w dzisiejszych czasach większość turystów wybiera Majori, nie oznacza to, że nie ma innych interesujących miejsc w Jurmale. Wspominałam już wcześniej, że w składzie Jurmały jest 14 osiedli, więc warto ruszyć dalej, za Majori. Cokolwiek się wydarzy, zawsze można wrócić prostą i przyjemna drogą wzdłuż plaży.

Trzeci etap budowy nadmorskiej linii kolejowej – odcinek Majori-Tukums – pomyślnie zakończono 21 sierpnia 1877. Pozwoliło to na szybkie dotarcie do trzech największych uzdrowisk nadbałtyki w końcówce XIX wieku: Dubbeln, Karlsbadu i Kemeri.

Dubbeln (Dubulti) jest jednym z najstarszych kąpielisk w Jurmale. Pierwsza droga kolejowa wybudowana w 1877 roku została znaczne uszkodzona w czasie pierwszej połowy XX wieku. Minęło sporo czasu zanim państwo sowieckie uporało się z tym problemem. Nową stację w Dubulti wybudowano dopiero w 1977 roku.

Pierwszy pensjonat zbudowano tutaj w 1834 roku. Pod koniec XIX wieku Dubbeln było znane przede wszystkim z przepięknego sanatorium Marienbad z 1870 roku, które było również pierwszym i najbardziej znanym tego rodzaju obiektem nad wschodnim Bałtykiem.

Dubbeln było także pierwszym miejscem, w którym w wydmach instalowano łaźnie wypełniane gorącą wodą morską (w 1858 roku). Brzmi to dość oryginalnie, ale przypominały one współczesne jacuzzi. Woda do tych łaźni pompowana była rurami bezpośrednio z morza. Od 1881 roku mężczyźni i kobiety mogli się kąpać razem – oczywiście dopóki mieli na sobie stroje kąpielowe.

Plaża w Dubulti. Zdj. Zudusi Latvija

Plaża w Dubulti. Zdj. Zudusi Latvija

Nazwa stacji Karlsbad (Pumpuri) mówi sama za siebie: było tam kolejne kąpielisko. Nie można go mylić z innym Karlsbadem – znajdującym się w Czechach (dziś Karlowe Wary). Nazwa „Karlsbad” pochodzi od imienia Karl Ferdinand von Fircksa, który kupił znajdującą się tu osadę w 1827 roku. Aż do 1920 roku prawie cała dzisiejsza Jurmała należała do rodu Fircksów, a nie do państwa jak mogłoby się wydawać.

W okresie międzywojennym Pumpuri nosiło swoją starą nazwę – Melluži. Ciekawostką jest, że oryginalny budynek dworca z 1877 roku zachował się do dziś. Przetrwał aż dwie wojny światowe!

W drodze do Ķemeri

Najbardziej wytrwali podróżnicy, którzy chcą zobaczyć więcej Jurmały mogą wybrać się pociągiem jeszcze dalej, by rzucić okiem na inne czarujące stacje i miejsca, położone z dala od oklepanych atrakcji turystycznych.

Następną stacją po Pumpuri jest Assern (Asari). Niestety, jak większość stacji kolejowych została zrównana z ziemią w czasie I wojny światowej. Nowy budynek został zaprojektowany jeszcze w 1926 roku przez znanego łotewskiego architekta Pēterisa Federsa i zachował się do dziś.

Kiedy linia kolejowa dotarła do Sloki (Schlock) w drugiej połowie 1877 roku, miejscowość ta posiadała już prawa miejskie. Powstanie kolei bardzo pozytywnie wpłynęło na lokalną społeczność Sloki: pobudziło w nich ducha przedsiębiorczości.

Na początku XX wieku zbudowano i uruchomiono w Sloce papiernię i fabrykę cementu. Zakłady te aktywnie wykorzystywały połączenie z Rygą w celu dostarczania i sprzedaży produkowanych dóbr.

Fabryka celulozy w Sloce. Zdj. Zudusi Latvija

Fabryka celulozy w Sloce. Zdj. Zudusi Latvija

Ķemeri (Kemmern)

Ķemeri stało się szeroko znane już pod koniec XVIII wieku ze względu na pierwsze analizy chemiczne wód siarczanowych, które tutaj wykonywano. W 1838 roku otwarto pierwszy kurort. W 1911 roku otwarto bezpośrednie połączenie między Ķemeri a Moskwą, co umożliwiło turystom z odległych zakątków imperium Romanowów w łatwy sposób dostać się do nadbałtyckich sanatoriów. Budynek stacji, który można podziwiać współcześnie pochodzi z 1922 roku i został zaprojektowany przez Artura Moedlingera.

W latach 1912-1914 istniała tu również specjalna linia tramwajowa łącząca Kemmern z niewielką osadą zwaną Neu-Kemmern, która po wojnie zmieniła nazwę na Jaunķemeri, a w 1959 roku została włączona w skład Ķemeri.

Stacja i tramwaj w Ķemeri. Zdj. tramvajs.ru

Stacja i tramwaj w Ķemeri. Zdj. tramvajs.ru

Podróż z Rygi do Jurmały w 1877 roku była długa. Zajęła niemal siedem lat – zaczynając od budowy Żelaznego Mostu łączącego brzegi Dźwiny, dalej przecinając małe urocze miasteczko Smārde i zmierzając do Tukums. Tukums, podobnie jak Torņakalns, znane jest z dramatycznych wydarzeń lata 1949 roku – z deportacji. Ale to zupełnie inna historia, zupełnie inna podróż.

Ķemeri Zdj. daba.gov.lv

Ķemeri Zdj. daba.gov.lv

 

Artykuł pierwotnie ukazał się w serwisie Deep Baltic w maju 2016 roku. Tłumaczenie z języka angielskiego Bartosz Chmielewski.

 

Zdjęcie tytułowe: Eero Leppänen / Flickr / CC

Polub nas na Facebooku!