Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Duet Antanasa i Zofii Smetonów

Książka Duet Antanasa i Zofii Smetonów Ingridy Jakubavičienė jest obszerną monografią przybliżającą dzieje pierwszej pary prezydenckiej odrodzonej w dwudziestoleciu międzywojennym Litwy. Jakubavičienė opisuje pochodzenie Antanasa i Zofii, dzieciństwo i edukację, zaangażowanie społeczne, role w niepodległej Litwie po ewakuację i życie na obczyźnie.

Autorką książki jest historyk dr Ingrida Jakubavičienė, pracująca na Uniwersytecie Witolda Wielkiego w Kownie.  Książka napisana w języku litewskim została wydana na początku 2016 roku. Książka jeszcze nie jest dostępna dla czytelników w Polsce. Praca składa się z czterech części i bardzo szczegółowo przedstawia życie Antanasa Smetony, pierwszego prezydenta Litwy i jego małżonki Zofii Smetony z domu Chodakowskiej oraz dzieje ich rodzeństwa i potomków. Autorka pracy zachowała chronologię wydarzeń oraz podzieliła pracę tak, że każda cześć rozpoczyna ważny i inny okres życia bohaterów: od urodzenia poprzez dzieciństwo, po spotkanie przyszłych małżonków, dalej pobyt w Wilnie. W kolejnej części autorka opisuje życie bohaterów w Kownie. Ostatnia część została poświęcona emigracji Smetonów do USA.

Szlachta ze Żmudzi

Duet Antanasa i Zofii Smetonów jest kolejną próbą przełamania wśród Litwinów stereotypu o złym i tchórzliwym pierwszym prezydencie, który na początku drugiej wojny światowej uciekł z Litwy do USA. Taki wizerunek Smetony stworzyli jego oponenci oraz zwolennicy stworzenia Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Drugi mit, który próbuje przełamać autorka to „rządy szwagrów”. Antanas Smetona, po wojskowym przewrocie w 1926 roku, został mianowany prezydentem, a na urząd premiera mianował Juozasa Tūbelisa, swego szwagra. Autorka podważa mit, jakoby Tūbelis był niekompetentny i tylko rodzinne koligacje pozwoliły mu zachować stanowisko premiera.

Duet Antanasa i Zofii Smetonów, Ingrida Jakubavičienė

Duet Antanasa i Zofii Smetonów, Ingrida Jakubavičienė

Książka rozpoczyna się przedstawieniem dziejów rodziny Chodakowskich, z których pochodziła Zofia, przyszła żona Antanasa. Chodakowscy od XVI wieku byli znanym na Litwie szlacheckim rodem herbu Dołęga. Autorka dokładnie przedstawia losy pradziadków Zofii, wymieniając również wielkie wojny, w których uczestniczyli. Na przykład Antoni Chodakowski uczestniczył w kampanii napoleońskiej walcząc w pułku marszałka Joachima Murata w ponad 40 wojnach w całej Europie. Został również odznaczony Honorowym Krzyżem Kawalerzysty Legionu. Po powrocie do domu, Antonii Chodakowski ożenił się z córką Jana Chryzostoma Piłsudskiego – Marianną. W taki sposób skrzyżowały się drogi dwóch znaczących szlacheckich rodów, a Józef Piłsudski był dalszym wujem Zofii. Najstarszy syn Antoniego i Marianny, Kazimierz, to dziadek Zofii. Natomiast dziadek Zofii, ze strony matki, Aleksander Chodakowski ożenił się z baronówną niemieckiego pochodzenia Natalią Charlottą von Osten-Sacken z Kurlandii. 17 czerwca 1882 roku Maria Joanna Chodakowska, córka Aleksandra i Natalii oraz Antonii Chodakowski, syn Kazimierza Chodakowskiego oraz Marii Naramauskaitė złożyli sobie przysięgę małżeńską. Zgodę na ślub rodzeństwa stryjecznego wydał papież Leon XIII. Zofia przyszła na świat 29 grudnia 1884 roku w Gawenianach jako trzecie z pięciorga dzieci. Pierwsza córka zmarła na zapalenie oskrzeli. Natomiast najmłodsza siostra Zofii, Jadwiga (ur. 1891 r.) zostanie jej najlepszą przyjaciółką i towarzyszką życia. Zofia dorastała w szlacheckim dworze. Na co dzień posługiwała się językiem polskich oraz niemieckim. Dwór Chodakowskich różnił się od innych szlacheckich włości tym, że rodzice utrzymywali ścisłe kontakty z przedstawicielami odrodzenia litewskiego. W późniejszym okresie, mocno wspierali również odrodzenie nie tylko językowe czy kulturowe, ale też narodowe Litwinów. Matką chrzestną Zofii została jej starsza kuzynka, litewska pisarka oraz główna przedstawicielka emancypacji kobiet na Litwie – Gabrielė Petkevičaitė-Bitė. Zofia oraz jej siostry, podobnie jak inne dziewczęta na dworach szlacheckich, od najmłodszych lat uczone były robótek ręcznych, języków oraz muzyki i śpiewu. Zofia grała na pianinie. Autorka książki podaje, że rodzina Chodakowskich, jak większości rodzin szlacheckich na Żmudzi w tym okresie, miała podwójną świadomość narodową: polską i litewską. Tożsamość polska wyrażała się w wierności do tradycji i jedności Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a litewska – wierności tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz przynależności do litewskiej szlachty. Zauważalny rozdźwięk w podwójnej świadomości oraz wybranie jednej narodowości rozpoczął się w 1883 roku, gdy po raz pierwszy została wydana i nielegalnie rozpowszechniania gazeta „Auszra”. Według autorki, Chodakowscy nauczyli się i zaczęli używać języka litewskiego pobudzeni właśnie przez litewską prasę. Zofia wraz z rodzeństwem pobierała naukę w gimnazjum w Mitawie (obecnie Jełgawa na Łotwie). Gimnazjum było najbardziej prestiżową szkołą na terenach okupowanych przez carską Rosję. Oprócz nauki w szkole, rodzeństwo miało swoich własnych nauczycieli. Najstarszy brat Zofii, Roman pobierał nauki u prywatnego nauczyciela, starszego ucznia tegoż gimnazjum – Antanasa Smetony.

Edukacja młodego Antanasa

Antanas Smetona urodził się 10 sierpnia 1874 roku w Užulėnis koło Wiłkomierza. Rodzice Antanasa, Jonas i Julia Smetonos byli typową, na ówczesny okres, rodziną z litewskiej wsi. Ojciec Antasana odziedziczył 5 hektarów ziemi, z której musiał utrzymać żonę oraz siedmioro dzieci. Mały Antoni był szóstym dzieckiem w rodzinie. Ojciec był dobrym i pracowitym rolnikiem. Po śmierci brata przejął jeszcze 5 hektarów ziemi. Życie w rodzinie Antanasa bardzo różniło się od tego na dworze Chodakowskich. Dzieci były przyuczane do pracy na roli. Rodzice zauważyli, że mały Antanasa ma zdolności do nauki i tylko dzięki światłemu umysłowi rodziców, chłopiec zamiast na rolę poszedł do szkoły. Po śmierci ojca, to rodzeństwo wraz z matką zdecydowali, nie zważając na trudności finansowe, że jedenastoletni chłopiec będzie kontynuował naukę. Antanas skończył szkołę podstawową i dostał się do progimnazjum w Połądze, gdzie zetknął się ze sprowadzanymi nielegalnie książkami i prasą litewską. Po ukończeniu szkoły wrócił do domu, gdzie rodzina oczekiwała decyzji czy zostanie księdzem. Wówczas dla dzieci z chłopskich rodzin jedną z dróg do „wyższej warstwy” było kapłaństwo bądź dalsze kształcenie na lekarza albo prawnika. Antanas wybrał dalsza naukę i chodź z problemami finansowymi, wyjechał do najlepszego ówczesnego gimnazjum w Mitawie. Podczas wakacji letnich dorabiał jako korepetytor i wtedy poznał Zofię, młodszą siostrę jednego ze swoich uczniów.

W gimnazjum litewscy chłopcy założyli tajne towarzystwo „Dziecko”. Podczas spotkań uczyli się historii Litwy, czytali litewskie książki oraz uczyli się poprawnie rozmawiać po litewsku. Tam też po raz pierwszy skrzyżowały się drogi Smetony i Tūbelisa. Obaj zostali też wyrzuceni z gimnazjum za sprzeciwianie się rusyfikacji. Litwini mieli zakaz modlitwy po litewsku, w odróżnieniu od Łotyszy czy Niemców, którzy mogli posługiwać się swymi językami. Wraz z V. Mironem, cała trójka udała się do Petersburga na skargę do ministra oświaty, który nie tylko przyjął chłopców, ale też pozwolił na modlitwę w ojczystym języku. Żaden z chłopców nie wrócił do Mitawy. Antanas został w Petersburgu i wybrał karierę adwokata, która dawała możliwość powrotu po studiach na Litwę. Studia ukończył nie bez przygód. Za rozprzestrzenianie wśród Litwinów w Petersburgu prasy i książek litewskich oraz udział w protestach w 1899 roku, został usunięty oraz wydalony na kilka miesięcy z Petersburga do Wilna! Pierwsze spotkanie z miastem i kilkumiesięczny pobyt w Wilnie utwierdziły Antanasa Smetonę, że chciałby osiedlić się w tym mieście po studiach. Chociaż Antanas pochodził z biednej rodziny, to rodzice Zofii nie sprzeciwiali się małżeństwu z inteligentnym i wykształconym kawalerem. Już wtedy w młodych szlachciankach były ugruntowane idee romantyzmu, aby nadać własnemu życiu większy sens niż ich matki. Również emancypacja kobiet była przyczyną odchodzenia od aranżacji małżeństw z tej samej warstwy społecznej. To wszystko miało wpływ na to, że Zofia pokochała młodego, inteligentnego i wykształconego, ale biednego Antanasa. Zaraz po studiach Smetona wrócił i oświadczył się Zofii. Pobrali się 14 sierpnia 1904 roku w kościele św. Rafała w Wilnie. Tam też zamieszkali otwierając nową, wspólną kartę życia.

Litwin w Wilnie

Wilno na początku XX wieku stało się ważnym centrum działalności młodych Litwinów. Przyjeżdżali oni do dawnej stolicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, żeby zbudować nową i trwałą litewską świadomość narodową. Tu zderzali się z polsko-żydowskim miastem, w którym tworzyli litewską prasę i literaturę. Wystąpili do carskiej władzy o zgodę na mszę świętą w języku litewskim. W kościele św. Mikołaja gromadzili się nie tylko na nabożeństwach, ale też na licznych dyskusjach i debatach o stanie świadomości narodowej Litwinów, kulturze, literaturze litewskiej o modelu rodziny patriotycznej i świadomej litewskości. Ówczesne więzi z wiarą katolicką były bardzo mocne, bo to właśnie Kościół był głównym filarem litewskiego odrodzenia narodowego. Młodzi Litwini również sprzeciwiali się aranżowanym małżeństwom, które były popularne wśród polskiej szlachty oraz rosyjskiej arystokracji. Inną rolę miały również kobiety w młodym społeczeństwie litewskim. Kobiety na równi z mężczyznami brały udział w dyskusjach i życiu publicznym, a wręcz czasami wiodły prym. Emancypacja litewskich kobiet, można by stwierdzić, szła na równi z ich świadomym wyborem przynależności do odradzającego się narodu litewskiego. Również młoda para, Antanas i Zofia, od samego początku zamieszkania w Wilnie, bardzo mocno angażowali się w życie społeczne Litwinów. Chociaż małżonkowie nie mieli własnego mieszkania i przechodzili różne trudności finansowe, to bardzo często byli aktywnymi uczestnikami tworzącego się litewskiego życia politycznego. Ostatecznie osiedli w wynajętym domu w centrum miasta, niedaleko bazyliki archikatedralnej św. Stanisława Biskupa i św. Władysława. Obecnie jest to ulica Tilto.

Antanas znalazł pracę jako pomocnik adwokata, ale nie był z niej zadowolony. Najbardziej pociągała go publicystyka i wydawnictwo, które w szybkim tempie się rozrastało. Wiedział natomiast, że z zarobków publicysty nie utrzyma rodziny, dlatego zatrudnił się w banku, w którym też pracowali inni ówcześni młodzi działacze litewscy. Antanas politycznie był związany z partią demokratyczną i chociaż nie był on oficjalnie w komitecie organizacyjnym Wielkiego Sejmu Wileńskiego w 1905 roku, to uczestniczył we wszystkich jego założycielskich posiedzeniach. W tym okresie również rozstał się z partią demokratyczną, kierując się w stronę konserwatyzmu. Jak wielkie poparcie miał wśród litewskich działaczy pokazuje fakt, że razem z Jonasem Basanavičiusem oraz Steponasem Kairysem przewodniczył obradom sejmu, a część osób wysuwała jego kandydaturę na przewodniczącego sejmu. W 1905 roku młoda para otworzyła nowy rozdział w swoim życiu. 19 sierpnia Zofia urodziła córkę – Marię Danutę. W 1906 roku urodziła się druga córka – Birute. Obie dziewczynki były bardzo słabe i chorowite, dlatego Zofia mieszkała u rodziców w Gawieniach, a Antanas kontynuował swoją działalność w Wilnie, co jakiś czas odwiedzając rodzinę. W 1909 roku zmarła Birute, co oboje rodzice bardzo mocno przeżyli, zwłaszcza, że w 1910 roku zmarła niespełna 58-letnia matka Zofii – Maria Joanna Chodakowska. W 1911 roku cała rodzina, zmieniając adres, zamieszkała razem w Wilnie. Dwa lata później w 1913 roku urodził się syn – Juliusz Rimgaudas. Antanas zarabiał na utrzymanie rodziny, ale też bardzo aktywnie działał na rzecz litewskiej społeczności w Wilnie. Chociaż Zofia zajmowała się ciągle chorującymi dziećmi, to wspierała męża i sama równie aktywnie uczestniczyła w życiu społecznym. Aktywnej działalności litewskiej społeczności nie sprzeciwiała się władza carska, a w sporach z Polakami stawała po stronie litewskiej. Na wiosnę 1914 roku społeczność litewska w Wilnie szykowała wielkie obchody 10-lecia odzyskania prasy, bowiem w 1904 roku car ponownie zezwolił na łacińską czcionkę. Obchody zostały przerwane wydarzeniami w Sarajewie i początkiem I wojny światowej. 17 sierpnia litewska inteligencja Wilna przyjęła deklarację, w której w imieniu narodu litewskiego ogłaszali wierność Rosji i nadzieję, że po wojnie zostaną pod władzą caratu. Również w Wilnie zostało założone litewskie stowarzyszenie pomocy poszkodowanym podczas wojny. Tu bardzo aktywnie działali Antanas i Zofia. Gdy w 1915 roku Niemcy okupowali Litwę wraz z Wilnem, działacze litewscy rozpoczęli aktywne działanie na rzecz współpracy z Niemcami, aby ci pozwolili na korzystanie z języka litewskiego oraz działalność kulturalną. Niemcy zezwolili też na działalność szkół litewskich.

W przeddzień niepodległości

Wspomniany kolega Antanasa z gimnazjum Mitawy – Juozas Tūbelis był odpowiedzialny za zaopatrzenie wojsk niemieckich w artykuły spożywcze, którymi również zaopatrywał stowarzyszenie pomocy poszkodowanym podczas wojny. Autorka wspomina, że żywność trafiała nie tylko do społeczności litewskiej. 1 marca 1916 roku w Brenie pierwsza konferencja Litwinów przyjęła rezolucję żądającą całkowitej niepodległości Litwy. Również odbywająca się w dniach od 31 maja do 4 czerwca konferencja w Lozannie potępiła okrutne niemieckie zachowania wobec ludności i ponownie zażądała niepodległości Litwy. Już 10 czerwca Litwini w Wilnie złożyli pismo do władz niemieckich z żądaniami niepodległości. Małżeństwo było bardzo aktywne we wspieraniu dążeń niepodległościowych, ale przede wszystkim w pomocy ludności cierpiącej głód. Zofia była obrotną osobą w towarzystwie i nieraz udawało się jej przekonać niemieckich urzędników do przychylnej decyzji wobec jej próśb. Małżeństwo do swego domu przyjęło w czasie wojny około 50 osób. Każdy działacz na rzecz odrodzenia litewskości, będący bez dachu nad głową w Wilnie, mógł u Smetonów znaleźć schronienie.

Po rewolucji w Rosji w 1917 roku niemieckie władze okupacyjne bały się kontaktów Litwinów z bolszewikami, dlatego pozwoliły na stworzenie litewskiej rady doradczej. Działacze litewscy odczuli słabnącą siłę okupanta, coraz więcej osób było za pełnym odzyskaniem niepodległości. W domu Smetonów odbywały się burzliwe dyskusje oraz spotkania, nie tylko społeczności litewskiej. Częstymi gośćmi byli też Niemcy. Dom był prawdziwym centrum informacji. Zofia także czynnie brała udział w dyskusjach, a przez zamiłowanie do kart potrafiła uzyskać sporo informacji w różnych środowiskach. Litewska Rada powstała 21 sierpnia 1917 roku, jej członkami zostali przedstawicieli litewskiej inteligencji o różnych zawodach, od prawników, agronomów, finansistów po księży i lekarzy. Antanas został wybrany do prezydium Rady. Pod koniec 1917 roku z St. Petersburga wróciła siostra Zofii, Jadwiga Chodakowska. Aktywnie działając na rzecz litewskości w St. Petersburgu, również w Wilnie zaangażowała się w działalność niepodległościową. Jako młoda i nieznana jeszcze niemieckim władzom dziennikarka, po ogłoszeniu Aktu Niepodległości Litwy 16 lutego 1918 roku, Jadwiga w nocy przed rozpowszechnieniem gazety z Aktem, zabrała z drukarni kilkadziesiąt egzemplarzy i przekazała niemieckiemu dziennikarzowi, który zawiózł wiadomość do Niemiec. Była to jej pierwsza misja zlecona przez Antanasa Smetonę. Chociaż Akt został ogłoszony, to niezależność Litwy była bardzo krucha. Rozumiejąc to członkowie Rady starali się wzmocnić swoją i tworzącego się państwa pozycje. I tym razem wszystkie narady i pomysły o kształcie państwa odbywały się w domu Smetonów. Część osób chciała, aby Litwa była monarchią i szukali w Niemczech katolickiego księcia, który zechciałby zostać królem Litwy. Ten pomysł był przyszywany Antanasowi Smetonie. Pomysł się nie udał, a Smetona został wybrany na przewodniczącego Litewskiej Rady, która pod koniec 1918 roku powołała pierwszy rząd z A. Voldamerasem na czele.

Pierwsze lata niepodległości

W tym samym czasie bolszewicy zbliżali się do Wilna. Smetona wyjechał pod koniec grudnia do Berlina, a Zofia z dziećmi przeniosła się do Kowna, tak jak prawie wszyscy działacze litewscy. Smetona, po powrocie do Kowna, żonę i dzieci wysłał przez Berlin do Szwajcarii, żeby uchronić rodzinę przed zbliżającymi się bolszewikami. Nie zachowało się dużo listów z tego okresu, ale niektóre z nich autorka pracy cytuje w tekście. W Szwajcarii starsza córka rozpoczęła naukę w szkole. Smetona kontynuował rozmowy z państwami zachodnimi o uznaniu niepodległej Litwy. 6 kwietnia 1919 roku Rada wybrała Smetonę pierwszym prezydentem Litwy. Autorka pracy szczegółowo opisuje ile zarabiał prezydent, przedstawia wydatki związane z utrzymaniem rodziny w Szwajcarii. Zachowały się bardzo skrupulatnie spisywane przez Zofię wydatki. Do Szwajcarii przybyła też Jadwiga Chodakowska, która objęła zarządzanie biurem informacyjnym w Bernie. W 1919 roku została przeniesiona do biura propagandy i informacji w Paryżu, a placówkę w Bernie objęła Zofia Smetonienė. W w listopadzie 1919 roku wróciła razem z synem do Kowna, które zostało tymczasową stolicą Litwy. Para prezydencka na początku nie miała własnego lokum. Najbardziej reprezentatywny budynek nadal był zajęty przez administrację niemiecką. Opuszczony później budynek przy dzisiejszej ul. Wileńskiej został przekształcony w Pałac Prezydencki. Jako para prezydencka Smetonowie byli zapraszani na wszelkie wysokiej rangi wydarzenia. Zofia udzielała się także w szpitalu, pomagając dochodzić do zdrowia rannym ochotnikom w walkach o wolność Litwy. 7 lutego 1920 roku w kościele Witolda Wielkiego w Kownie złożyli sobie przysięgę małżeńską Jouzas Tūbelis i Jadwiga Chodakowska. Świadkami byli Antanas Smetona i Augustinas Voldemaras. 15 maja 1920 roku sejm założycielski wybrał przewodniczącego Aleksandra Stulginskiego, któremu Smetona przekazał pełnomocnictwo prezydenta. Nowy prezydent rozkazał, aby jak najszybciej rodzina wyprowadziła się z pałacu. W Kownie w tym czasie bardzo brakowało mieszkań i Smetonowie przez długi czas nie mogli znaleźć lokum. W pewnym momencie myśleli, że wylądują na ulicy. Mieszkanie pomogła im znaleźć ich służąca. Zofia musiała kilka razy chodzić do urzędu miasta i żądać mieszkania, aż w końcu udało się. Smetona, po ustąpieniu z urzędu, został członkiem grupy negocjacyjnej w sprawie granic Litwy i Łotwy, dlatego musiał na jakiś czas wyjechać do Rygi. Po udanych negocjacjach i podpisaniu porozumienia, Smetona przyczynił się do przyłączania Kraju Kłajpedzkiego. Za te dyplomatyczne zwycięstwo nie dostał jednak żadnej nagrody. Wycofał się z polityki i wrócił do redagowania gazety „Ster”. Za krytykę władz w sprawie polityki wobec Kłajpedy został skazany na dwa miesiące aresztu. Narodowcy bardzo protestowali przeciwko takiemu wyrokowi sądu. Smetona wyrok odbył i po wyjściu, wycofał się całkowicie z życia publicznego. Zajął się swoją ulubioną filozofią. Został też wykładowcą filozofii starożytnej na Uniwersytecie Litewskim, obecnie Witolda Wielkiego w Kownie. O Zofii z tego okresu jest bardzo mało informacji. Autorka podaje tylko, że w tym czasie zmagała się ona z chorobą i musiała wyjechać na leczenie do Berlina. Po powrocie, para często odpoczywała w Połądze oraz bardzo aktywnie udzielała się w różnych organizacjach charytatywnych. Zofia była aktywna w pomaganiu osieroconym i chorym dzieciom oraz organizacjom kobiecym. W 1926 roku Smetona rozpoczął przygotowania do wyborów III sejmu. Partia narodowców zdobyła 4% głosów i dostała w sejmie trzy miejsca, z których jedno zajął Smetona. W tym samym roku Litwa przeżywała kryzys gospodarczy oraz polityczny. Zniesiona została cenzura prasy. Chociaż reformy demokratyczne przeprowadzała partia lewicowa, to społeczeństwo nie było na nie gotowe i bało się zbliżenia z bolszewicką Rosją. Smetona wraz z Voldemarasem od kilku lat planowali przewrót państwowy. W plany była też zaangażowana Zofia. Przewrót rozpoczął się 17 grudnia 1926 roku w nocy, przy udziale wojska. Był tak cichy i spokojny, że mieszkańcy dowiedzieli się o tym dopiero rano. Mieszkanie Smetonów na czas całej akcji zostało sztabem generalnym. Para znowu wróciła do pałacu prezydenckiego. W lipcu 1927 roku prezydent, chcąc poznać mieszkańców oraz wsie i miasteczka, wybrał się w oficjalną podróż po Litwie. Towarzyszyła mu Zofia. Podczas podróży spotkał się też z mniejszością żydowską. W podróży towarzyszył mu również osobisty adiutant Aloyzas Valušis, który został później mężem Marii, córki Zofii i Antanasa.

Rodzina Antanasa i Zofii Smetonów

Rodzina Antanasa i Zofii Smetonów

Kwartet Smetonów i Tūbelisów

Jednym z talentów Zofii było nawiązywanie kontaktów towarzyskich. Para prezydencka utrzymywała bardzo bliskie kontakty z konsulem USA w Kownie. Życie towarzyskie było bardzo bogate i aktywne w tamtym czasie. Zofia wiernie doradzała i towarzyszyła mężowi we wszystkich spotkaniach. W 1927 roku nastąpiła eskalacja konfliktu między prezydentem a premierem Voldemarasem, który zepchnął prezydenta do funkcji reprezentatywnych, co nie podobało się Zofii. Według autorki, żona Smetony z pomocą kilku osób przyczyniła się do przyśpieszonego usunięcia Voldemarasa z urzędu premiera. Nowym premierem został mianowany Jouzas Tūbelis, szwagier i bliski przyjaciel Antanasa.

Litwa w dwudziestoleciu międzywojennym była nazywana republiką szwagrów, ale Jouzas Tūbelis, nie dostał tego stanowiska tylko z powodów rodzinnych. Autorka przytacza kilka wypowiedzi ówczesnych dyplomatów i polityków, którzy uważali, że Tūbelis był takim premierem, jakiego potrzebowała ówczesna Litwa: pracowity, inteligentny, skrupulatny, prawdziwy gospodarz. Autorka zastanawia się nad tym, czy faktycznie Antanas i Juozas na wyłączność rządzili państwem. Pokazuje również jak wielki wpływ miały na swoich mężów Zofia i Jadwiga. Nazywa ówczesną republikę „kwartetem Smetonów i Tūbelisów”. Faktycznie, żony uczestniczyły na równi z mężami we wszystkich sprawach politycznych, społecznych czy kulturalnych. Prawdziwe dusze towarzystwa potrafiły bardzo szybko nawiązywać relacje, z których korzystali również mężowie. Obie rodziny pomagały też swoim krewnym i bliskim, nie tylko materialnie, ale też w znalezieniu pracy czy nauce. Podróżowali po Litwie, uczestniczyli w życiu publicznych i społecznym państwa oraz spełniali swoje marzenia. Antanas i Zofia kupili w Užugiriach dwór, który miał być ich domem po zakończeniu okresu prezydenckiego. Zofia urządzała dom i ogród w czasie wakacji. W latach 30. XX wieku Antanas przez ciężką pracę podupadł na zdrowiu. Zofia namówiła go, aby wyjechał za granicę na leczenie. Również Jadwiga namawiała Juozasa, ale ten nie potrafił zostawić pracy. Źródła podają, że starał się wiedzieć, co się dzieje w poszczególnych regionach Litwy. Bardzo dbał o rozwój gospodarczy kraju. W lutym 1938 roku Tūbelis przeżył zawał i wyjechał na leczenie do Szwajcarii. W tym czasie został odsunięty od pełnienia funkcji premiera, a po powrocie objął stanowisko ministra rolnictwa i prezesa Litewskiego Banku. Smetona miał nadzieję, że mniejsze obowiązki doprowadzą kolegę do zdrowia, ale 30 września 1939 roku Juozas zmarł.

Ostatnie dni niepodległości i ewakuacja

Po śmierci przyjaciela i politycznego towarzysza, Smetonie ciężko było utrzymać równowagę polityczną. Zwłaszcza, że wydarzenia na świecie nie zapowiadały nic dobrego. II wojna światowa do Litwy dotarła dopiero w roku 1940, chociaż już pod koniec 1939 roku państwo stanęło w sytuacji bez wyjścia. Na Litwie toczyła się dyskusja o tym czy przyjąć ultimatum sowieckie, czy walczyć z ZSRR. Smetona był zwolennikiem obrony wojskowej. Większość była jednak za przyjęciem ultimatum. W czerwcu 1940 roku przyjęto ultimatum. Smetona nie chcąc uczestniczyć w okupacji Litwy postanowił o szybkiej ewakuacji na Zachód. Zofia w tym czasie była Užugiriach. Poinformował żonę o wyjeździe i spotkaniu na granicy litewsko-niemieckiej. Zofia zabrała tylko najbardziej potrzebne rzeczy. Wyjazd był kierowany również strachem przed aresztowaniem i przekazaniem Smetony i jego rodziny w ręce Sowietów, co było jednym z żądań sowieckich. Wyjeżdżając, Antanas zabrał z Litewskiego Banku 10 tysięcy dolarów wpłacając ponad 60 tysięcy litów. Pomimo tego, jego przeciwnicy zarzucali mu kradzież. Historię o domniemanej kradzieży podtrzymywali również Sowieci, niszcząc wizerunek byłego prezydenta Litwy. Razem z nimi wyjeżdżała też Jadwiga, córka Maria z mężem oraz syn Juliusz z rodziną. Po przekroczeniu granicy, zostali umieszczeni pod okiem Gestapo w Schwenzait. 4 sierpnia Smetona złożył wnioski wizowe do ambasady Stanów Zjednoczonych w Berlinie dla siebie i całej rodziny. USA nie chciały przyjąć prezydenta, ale w końcu wydały wizę, pod warunkiem, że Smetona nie będzie traktowany jako prezydent Republiki Litewskiej tylko osoba prywatna. Po otrzymaniu wizy, 18 sierpnia 1940 roku, rodzina wyjechała do Szwajcarii do miasta Berno. Różnymi kanałami dyplomatycznymi Smetona starał się jak najdłużej przedłużyć pobyt w tym państwie. Jednak Szwajcarzy naciskali na opuszczenie, ponieważ Smetona miał tylko wizę tranzytową. Pierwsza do Stanów wyjechała córka z mężem, miało to miejsce jeszcze w październiku 1940 roku.

W 1942 roku małżeństwo wyjechało do Portugalii i stamtąd przez Brazylię planowali dotrzeć do Nowego Jorku. W Rio de Janeiro Smetona został przyjęty ze wszystkimi honorami należnymi prezydentowi. Spotkał się z dyplomatami oraz mieszkającymi tam Litwinami. 26 lutego 1941 roku statkiem „Argentyna” wypłynęli do Nowego Jorku. Jeszcze w październiku do USA przyjechała Jadwiga Tūbelienė z córką i zaczęła przygotowywać przyjęcie Smetony. W jej gestii leżały kontakty z przedstawicielami dyplomatycznymi oraz politykami amerykańskimi. 10 marca 1941 roku Antanas i Zofia Smetonowie dopłynęli do USA. Tu zaczął się ich ostatni etap życia. Oboje dobrze rozumieli, że nie będzie łatwo o dach nad głową i utrzymanie. Chociaż do USA Smetona przybył jako osoba prywatna, to został przyjęty jak prezydent. Oficjalny status Smetony brzmiał: „Wybitny gość, Prezydent Republiki Litewskiej na wygnaniu, znajdujący się w USA w charakterze prywatnym”. Po przybyciu do USA, Smetona starał się zbudować swój autorytet i sprawić, by sprawa niepodległości Litwy, była sprawą wysokiej wagi. Dlatego spotkał się z prezydentem Franklinem Delano Roosveltem oraz podróżował do kolonii litewskich w Stanach Zjednoczonych, wygłaszając przemówienia, w których przeciwstawiał się okupacji Litwy i innych krajów bałtyckich. Litewscy komuniści oraz przeciwnicy Smetony w USA starali się przeszkodzić mu we wszystkich działaniach, ale też przeszkadzali w zamieszkaniu w rezydencji ambasadora w Waszyngtonie, gdzie było 31 pokoi, z czego tylko kilka zajętych. Gdyby nie mocny charakter i determinacja Zofii, rodzina znalazłaby się na ulicy. Przedstawiciel ambasady starał się znaleźć inne lokum dla nich, dlatego rodzina mieszkała u litewskiej rodziny Bačiunai.

Syn Juliusz dotarł z Brazylii do USA dużo później z powodu choroby dzieci. Na początku znalazł pracę w fabryce. Nikt z rodziny nie znał języka angielskiego, dlatego ciężko im było dostać jakąś pracę. Ostatecznie, jesienią 1943 roku rodzina osiadła w Cleveland. Mieszkając w USA nie mieli żadnych wiadomości od rodziny, która zdecydowała się zostać na Litwie m.in. od brata Zofii – Tadeusza Chodakowskiego.

Para, która zawsze była aktywna, nie potrafiła do końca odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Rodzinę Smetonów niedługo spotkała kolejna tragedia. 9 stycznia 1944 roku o godzinie 9 rano w ich domu wybuchł pożar. Wszyscy wyszli, ale Antanas wrócił po rzeczy osobiste i w dymie nie znalazł wyjścia. Udusił się. Tragiczna i dziwna śmierć wstrząsnęła cała rodziną. 13 stycznia 1944 roku prezydent Smetona został pochowany w Knollwood.

Teraz syn Juliusz musiał zadbać o nowe mieszkanie. Zofia kilka miesięcy mieszkała u siostry, która już pracowała w Waszyngtonie a później wróciła do syna i zajęła się wnukami. Po wojnie starała się odnaleźć swoją rodzinę. Brat Tadeusz zaginął bez wieści, a jego rodzinę odnalazła w obozie dla uchodźców w Niemczech. Syn ukończył studia i został adwokatem. Córka Maria z rodziną mieszkała w Nowym Jorku, później w Miami.

Po ciężkiej chorobie, 28 grudnia 1968 roku, Zofia Smetona z domu Chodakowska zmarła w Cleveland. Wraz z mężem (zwłoki zostały przeniesione) została pochowana na cmentarzu Chardon All Souls koło Cleveland.

Maria i jej mąż, znając języki obce, znaleźli dobrą pracę, dzięki czemu osiągnęli niezły status materialny. Juliusz z rodziną żyli skromnie. Maria doczekała niepodległości Litwy, gdyż zmarła w 1992 roku. Jej mąż Alojzy zmarł w 1998 roku. Nie mieli dzieci. Z wnuków, dzieci syna Juliusza, w Cleveland można spotkać tylko najmłodszego Vytautasa Juliusa Smetonę. Reszta prawnuków mieszka gdzieś w USA i nie przywiązuje większej wagi do litewskiego pochodzenia.

Polub nas na Facebooku!