Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Nauka przez całe życie. Rozmowa z Liią Hänni o systemie edukacji w Estonii

Estoński system edukacji na wszystkich szczeblach z roku na rok odnotowuje coraz lepsze wyniki w światowych zestawieniach. Ostatnim potwierdzeniem tego trendu są opublikowane niedawno wyniki badania PISA 2015, w którym estoński system edukacji okazał się najlepszy w Europie i trzeci na świecie. Skąd te sukcesy? Na pytania Przeglądu Bałtyckiego o estoński system edukacji odpowiada Liia Hänni, doradca prezydent Kersti Kaljulaid w zakresie edukacji.

Liia Hänni

Liia Hänni jest doradcą prezydent Estonii ds. edukacji, badań, społeczeństwa informacyjnego oraz demokracji. Jest ekspertką w zakresie e-demokracji – przed objęciem stanowiska w kancelarii prezydenta przez 11 lat była dyrektorem e-Riigi Akadeemia (Akademia e-Państwa), która wspiera projekty i edukuje w zakresie e-administracji (także na poziomie lokalnym).

Maciej Makulski: Według raportu przygotowanego przez OECD w 2016 roku, Estonia uzyskuje bardzo dobre wyniki w kształceniu młodzieży, co potwierdzają także zeszłoroczne wyniki programu PISA. Patrząc z perspektywy kilkunastu ostatnich lat jakie decyzje i posunięcia dokonane przez Estonię okazały się kluczowe dla uzyskania tak dobrych wyników?

Liia Hänni: System edukacji w Estonii jest oparty na zasadach równości i wszechstronności. Zasada równości została podkreślona w dokumencie określającym zasady kształcenia w szkołach podstawowych i w gimnazjach uchwalonym przez estoński parlament kolejno w latach 1993, 2004 i 2010. Pierwszy, nazwijmy to, zasadniczy okres nauki trwa do osiągnięcia 16 roku życia, opiera się na ujednoliconym programie nauczania od klasy pierwszej do dziewiątej. Jest to też okres, w którym uczniowie mogą wybrać swoją przestrzeń zainteresowań. Zgodnie z estońskim prawem, wszystkie instytucje edukacyjne mają obowiązek zapewnić uczniom określone wsparcie, na przykład psychologiczne, naukę wypowiadania się, wyrównywanie zaległości czy poradnictwo pedagogiczne. Wsparcie to jest bezpłatne. Regionalne centra wsparcia nauczania oferują ponadto wsparcie edukacyjne i psychologiczne dla uczniów, studentów, rodziców i pedagogów.

Równy dostęp do edukacji zapewniony został na poziomie państwowym bez względu na pochodzenie społeczne i warunki materialne. Od 2006 roku w estońskich szkołach wszystkim uczniom oferowany jest bezpłatny ciepły posiłek, co przekłada się na malejący wpływ warunków społecznych i materialnych. Także usługi medyczne, dentystyczne i transport do szkół są wolne od opłat. Szkoły, zwłaszcza na obszarach wiejskich, oferują darmowe zajęcia pozalekcyjne zorientowane na rozwój zainteresowań.  Niektóre szkoły posiadają internaty oferujące finansowane przez państwo wsparcie dla dzieci z tzw. rodzin trudnych. Wsparcie finansowe ze strony państwa jest ustalane na podstawie kryterium lokalizacji szkoły oraz liczby uczniów wymagających specjalistycznych usług lub mających poważne problemy w nauce.

Estonia dokonała szeregu zmian w sposobie monitorowania i inspekcji szkół. W 2006 roku rola inspekcji została zredukowana i zastąpiona obowiązkowymi samoocenami dokonywanymi przez szkoły. W 2005 roku założony został Estoński System Informacji o Edukacji (Eesti Hariduse Infosüsteem, EHIS). Zgromadzone tam dane pozwalają śledzić ścieżkę edukacyjną ucznia, zawierają także informacje z takich instytucji jak Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego czy Biuro ds. Obywatelstwa i Migracji. Istnieje ponadto specjalny system o nazwie EducationEye (HaridusSilm), pozwalający na kolekcjonowanie i publikowanie różnych danych i pomaga prowadzić politykę edukacyjną opartą na dowodach (evidence-based educational policy).

Zapewnienie jakości kształcenia jest drugim kamieniem węgielnym estońskiego systemu edukacji. Estońska strategia uczenia się przez całe życie 2020 (Eesti elukestva õppe strateegia 2020) wskazuje najważniejsze aspekty w dziedzinie edukacji. W 2010 roku rząd przyjął zaktualizowany program nauczania dla szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych. Główne zmiany w części ogólnej programu wynikają z przekonania, że cele obecnego programu są nadal warte realizowania. Zaktualizowane dokumenty zorientowane są raczej na uczenie się, aniżeli nauczanie. Indywidualne podejście do nauki wspomniane jest we wszystkich strategicznych dokumentach i potwierdzone w regulacjach prawnych. Nauczyciele w Estonii monitorują rozwój uczniów i to jak sobie radzą w szkole oraz – jeśli to konieczne – starają się dopasować program nauczania do potrzeb swoich uczniów.

Bardzo ważny jest również wysoki stopień autonomii szkół, wsparty przez ustandaryzowaną politykę dotyczącą programu nauczania i materiałów edukacyjnych. Od 2014 roku Estonia rozwija nowe podejście tzw. zewnętrznej ewaluacji, które kładzie nacisk na ocenę ogólnych kompetencji oraz ocenianie kształtujące. Warto dodać, że nauczyciele, dyrektorzy oraz wymagający rodzice zezwolili na wprowadzenie wysokiego stopnia autonomii dla szkół.

Obrazuje to ogólny stan systemu edukacji w Estonii. Czy występują duże różnice w efektach kształcenia między szkołami w miastach i na obszarach wiejskich?

Różnice w osiąganych wynikach, co widoczne jest m.in. w szczegółowych danych PISA, nie są duże, z czego jesteśmy bardzo zadowoleni. Nie można jednak powiedzieć, że tych różnic w ogóle nie ma. W niektórych aspektach wyniki testów w szkołach wiejskich są niższe, co częściowo wyjaśniają różnice w sytuacji ekonomicznej, w tym różnice w wynagrodzeniach nauczycieli. Nie jest to z pewnością jedyna przyczyna niższych wyników, ale diagnozujemy to jako jedną z głównych. Zauważam też, że jeśli w danym mieście czy miasteczku znajduje się dobra szkoła, uczęszczają do niej także uczniowie z obszarów wiejskich. Po prostu oferta tych szkół, uwzględniająca na przykład zajęcia sportowe czy muzyczne, jest bogatsza. Jeszcze raz jednak chcę podkreślić, że zasadnicza różnica między szkołami wiejskim i miejskimi jest mniejsza w Estonii niż w innych krajach OECD. W celu wyrównywania poziomu nauczania stosujemy zasadę, że szkoły podstawowe powinny być zlokalizowane jak najbliżej miejsca zamieszkania, jednak gimnazja i licea już nie.

Co ciekawe, statystyki pokazują, że szkoły wiejskie osiągają lepsze wyniki w informatyce niż szkoły w miastach. Moim zdaniem przyczyniła się do tego wieloletnia strategia wyrównywania poziomu nauczania w szkołach.

A czy ma znaczenie to, że szkoła jest estońsko lub rosyjskojęzyczna?

Większość szkół rosyjskojęzycznych zlokalizowana jest we wschodniej części Estonii i ma charakter wiejski. Ich słabsze wyniki podciągnęłabym zatem pod ogólny czynnik ekonomiczny i geograficzny, o którym już mówiliśmy.

10 lat temu Estonia przyjęła strategię umiędzynarodowienia edukacji wyższej. Jak oceniana jest realizacja zawartych tam ambitnych celów, m.in.: stworzenie instytucjonalnego i prawnego wsparcia dla międzynarodowej strategii uczelni wyższych lub zwiększenie mobilności studentów i pracowników naukowych?

Na początku 2007 roku Minister Edukacji i Badań Estonii potwierdził wprowadzenie strategii internacjonalizacji systemu edukacji wyższej w Estonii. Biorąc pod uwagę aspekty jakie miały wpływ na implementację umiędzynarodowienia – sytuacja ekonomiczna, demografia – realizacja wyznaczonych w niej celów stanowiła duże wyzwanie. Jednakże udało się wykonać kilka znaczących kroków w kierunku internacjonalizacji.

Wymienię przede wszystkim to, że udało się w Estonii stworzyć wieloletnie programy finansowania wspierające internacjonalizację takie jak DoRa (33,54 mln euro do końca 2015 roku) oraz DoRa Plus – obowiązujący do końca 2023 roku. Poza tym, Estonia ufundowała stypendium Kristjan Jaak w celu wsparcia mobilności studentów, m.in. przez wypłaty środków na utrzymanie i pokrycie kosztów podróży. Co więcej, prawie każdy uniwersytet w Estonii położył nacisk na umiędzynarodowienie rozumiane jako mobilność studentów i wykładowców, współpraca międzynarodowa etc. Objęło ono również tworzenie departamentów współpracy międzynarodowej w strukturach uczelni.

Najważniejszych zmian dokonano jednak w zakresie regulacji prawnych. Chodzi, przede wszystkim, o legislację – dotyczącą uznawalności wspólnych (międzynarodowych – przyp. red.) programów i podwójnego dyplomowania – która została uproszczona. Akademickie Centrum Uznawalności (ENIC/NARIC), które nostryfikuje dyplomy uzyskane za granicą, funkcjonuje bez zarzutu. Studenci międzynarodowi, przebywający w Estonii, nie muszą uzyskiwać dodatkowych zezwoleń na pracę w kraju, natomiast Estończycy studiujący za granicą mogą aplikować o wsparcie finansowe, pożyczki studenckie etc.

Niemniej istotna jest internacjonalizacja działań edukacyjnych. Chodzi tu o silne i rosnące wsparcie dla mobilności studentów, zapraszanie do Estonii wykładowców z zagranicy, wspieranie badań post-doktoranckich. Należy też podkreślić, że internacjonalizacja nie udałaby się bez wsparcia marketingowego dla całego systemu edukacji wyższej w Estonii.

Jeśli mowa o dotychczasowych osiągnięciach, to należy powiedzieć, że wsparcie dla mobilności studentów rośnie, ale liczba osób biorących udział zwłaszcza w wyjazdach krótkoterminowych wciąż nie uzyskała zakładanego w strategii poziomu. Ponadto, pomoc w odnalezieniu się studentów zagranicznych na estońskim rynku pracy wciąż pozostaje wyzwaniem wymagających stałej uwagi. Pozostaje też pytanie o wpływ na internacjonalizację ciągle wysokiej liczby kierunków w języku estońskim, które utrudniają wzrost liczby programów nauczania w języku angielskim.

Czy została wdrożona lub jest przygotowana nowa strategia na najbliższe lata? Jakie cele zakłada?

Chociaż termin obowiązywania strategii minął, kwestia umiędzynarodowienia edukacji wyższej pozostaje ważnym zadaniem dla estońskiego rządu. Nie wprowadzono jednak nowej strategii dedykowanej dla internacjonalizacji. Zamiast tego przyjęto Program dla Edukacji Wyższej, który jest częścią wspomnianej wcześniej „Estońskiej strategii uczenia się przez całe życie 2020”, w którym kwestia internacjonalizacji stanowi jeden z rozdziałów.

W programie zawarte są dwa główne cele procesu. Pierwszy to wzrost o 10 procent liczby studentów biorących udział w wyjazdach krótkoterminowych do 2020 roku. Drugi – ponad 10 procent studentów kończących naukę do 2020 roku to studenci zagraniczni.

Aby osiągnąć te cele potrzebny jest wzrost międzynarodowej atrakcyjności estońskiego systemu edukacji wyższej oraz rozwój infrastruktury i środowiska akademickiego sprzyjające dalszej internacjonalizacji. Jednocześnie pracujemy nad poprawą wydajności finansowania instytucji edukacji wyższej i dwa z sześciu naszych zadań w tym zakresie jest związanych z mobilnością studentów.

Jakie korzyści przynosi Estonii internacjonalizacja? Czy wielu studentów zagranicznych decyduje się zostać w kraju i znajduje tu pracę?

Ostanie dane wskazują, że ok. 20 procent studentów zagranicznych decyduje się zostać w Estonii, po zakończeniu nauki, by podjąć tu pracę. Jednak nasz obecny cel w tym zakresie zakłada osiągnięcie pułapu 30 procent. Jest to podyktowane oczywiście względami demograficznymi.

W jakich branżach studenci zagraniczni mają największe szanse na znalezienie pracy?

Największy odsetek zatrudnionych stanowią studenci IT. Obserwując dynamikę tego sektora w Estonii, można przyjąć, że ta tendencja zapewne utrzyma się w najbliższych latach.

Biorąc pod uwagę ograniczenia demograficzne, o których Pani wspomniała, czy zagraniczni studenci mogą również starać się o zatrudnienie w administracji państwowej?

Naturalnie. W tym wypadku wynika to jednak z faktu, że estoński sektor publiczny od dawna otwarty jest na osoby z zagranicy. Tu jednak wymogiem jest znajomość języka estońskiego.

Jednym najważniejszych wyzwań dla estońskiego systemu edukacji pozostaje szkolnictwo rosyjskojęzyczne. Jaką rolę pełni edukacja szkolna w integrowaniu mniejszości rosyjskiej w Estonii? Jakie problemy napotyka się w tej kwestii?

Chciałabym podkreślić, że traktujemy szkolnictwo rosyjskojęzyczne jako szansę, a nie wyzwanie. Regulacje prawne dotyczące nauczania w szkołach umożliwiają jednostkom samorządu terytorialnego prowadzenie nauczania podstawowego w każdym języku, jeśli jest taka wola po stronie dyrekcji szkoły. To może być na przykład język polski, jeśli jest taka potrzeba i wola społeczna.

Wyzwania związane z integracją tkwią obecne w społeczeństwie jako takim – mają charakter przede wszystkim geograficzny i związany z dostępem do informacji. I oczywiście te wyzwania są obecne również na poziomie szkoły. Podam przykład – szkoły z rosyjskim językiem nauczania są zlokalizowane głównie w prowincjach Ida-Virumaa i Harjumaa. Uczniowie i ich rodzice w tych regionach korzystają głównie z mediów rosyjskich. W porównaniu jednak z ogólną sytuacją społeczną, rosyjskie szkoły są raczej szansą na przezwyciężenie wyzwań integracyjnych. Mnóstwo w tym zakresie trzeba jeszcze zrobić, uwzględniając choćby wprowadzenie edukacji włączającej, poprawę poziomu nauczania po estońsku, jakość kształcenia w ogóle oraz rozwijanie potrzeby aktywności społecznej.

Jak oceniany jest wdrożony przed laty system 60/40, w którym w założeniu przedmioty w gimnazjach w 60% są prowadzone po estońsku, a w 40% po rosyjsku? Czy system pomógł w podniesieniu znajomości języka estońskiego wśród młodzieży rosyjskojęzycznej?

Implementacja języka estońskiego jako wykładowego we wszystkich gimnazjach (znana również jako system 60/40 – w tzw. szkołach rosyjskich na poziomie gimnazjum, gdzie 60% nauczania powinno odbywać się w języku estońskim) odniosła sukces. Efekty są widoczne od egzaminów w 2014 roku, do których przystąpili uczniowie, którzy jako pierwsi odbyli pełną – trzyletnią – naukę w gimnazjum w ramach systemu 60/40. Reforma przyczyniła się także do podnoszenia jakości nauczania estońskiego w szkołach podstawowych z rosyjskim jako językiem nauczania. Każdego roku wyniki egzaminów w szkołach podstawowych, z estońskim jako drugim językiem, poprawiają się.

Czy jest grupa przedmiotów, które muszą być nauczane w języku estońskim czy decyzja znajduje się w gestii szkół?

Jest pięć przedmiotów, dla których szkoły rosyjskie muszą zapewnić nauczanie w języku estońskim. Są to literatura estońska, historia Estonii, muzyka, nauka o społeczeństwie i geografia. Język wykładowy dla pozostałych przedmiotów zależy od danej szkoły. 

I muszą one jedynie spełnić wymóg 60/40 procent?

Tak.

Jak wygląda sytuacja kadrowa w szkołach rosyjskich? Czy większość nauczycieli stanowią Estończycy władający rosyjskim czy są to Rosjanie znający estoński?

To zależy od regionu. W prowincji Ida-Virumaa, większość nauczycieli pochodzi ze społeczności rosyjskojęzycznych. W Tallinie oraz regionach zamieszkałych w większości przez etnicznych Estończyków, językiem ojczystym nauczycieli jest najczęściej estoński. Warto też wspomnieć, że w tzw. estońskich szkołach (lub w szkoła gdzie językiem wykładowym jest estoński) również pracują rosyjskojęzyczni nauczyciele. Zwykle uczą po prostu rosyjskiego, ale nie tylko.

Jak można odpowiedzieć na zarzuty takich organizacji jak Rosyjska szkoła Estonii mówiących o tym, że władze Estonii ograniczają dostęp do nauki w języku rosyjskim i faworyzują język estoński?

Oskarżenie, że władze w Estonii ograniczają dostęp do edukacji w języku rosyjskim i faworyzują estoński to złośliwe zniekształcanie prawdy.

W przytoczonym już raporcie OECD jednym z najsłabszych wskaźników Estonii są wynagrodzenia. Jak oceniana jest wysokość wynagrodzeń estońskich nauczycieli na tle innych profesji? Czy zawód nauczyciela w Estonii cieszy się społecznym poważaniem?

Pensje nauczycieli są wyższe niż średnia w Estonii. Nauczycielska płaca minimalna również jest wyższa niż w przypadku wielu innych profesji. Wzrost wynagrodzeń był bardziej dynamiczny niż średnia estońska: podczas gdy w 2011 roku średnia pensja nauczycielska stanowiła 95 procent średniej krajowej, w 2015 roku było to już 107 procent. Wzrost płac nauczycieli stanowi niezmiennie element strategii narodowej. Celem do roku 2020 jest wyrównanie lub przewyższenie średnich zarobków nauczycieli w porównaniu do średniego wynagrodzenia osoby z wyższym wykształceniem, tj. 120 procent średniej krajowej. Wszyscy nauczyciele w Estonii mają dyplom magistra, a prawie wszyscy nauczyciele w przedszkolach ukończyli studia licencjackie lub magisterskie.

Niedawny sondaż pokazał, że nauczyciele są najbardziej krytyczni w stosunku do swojej profesji. Natomiast atrakcyjność i reputacja zawodu nauczyciela pozostaje kluczowym elementem w celu zapewnienia wysokiej jakości nauczania.

 

Chcesz dowiedzieć się więcej na ten temat? Subskrybuj nasz newsletter!
Raz w miesiącu otrzymasz na swoją skrzynkę zestawienie najważniejszych artykułów.

 

Zdjęcie tytułowe: Ministerstwo Edukacji Estonii

Polub nas na Facebooku!