Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Łatgalski – język czy dialekt?

Dyskusja nad tym, czy łatgalski jest językiem czy dialektem przypomina nieco niedawne spory polskich lingwistów nad kaszubskim. Z jednej strony pisany język łatgalski i gwary łatgalskie mają długą tradycję – pierwsze teksty datowane są na wiek XVIII, a ortografia jest ustalona i ustabilizowana. Z drugiej strony z powodów politycznych wśród łotewskich oraz łatgalskich polityków i naukowców są obawy przed uznaniem go za język.

Chcesz otrzymywać więcej informacji na ten temat? Subskrybuj nasz newsletter!
Raz w miesiącu otrzymasz na swoją skrzynkę zestawienie najważniejszych artykułów.

Pomiędzy Bałtami a Słowianami

Autobus produkcji białoruskiej, jadący na trasie Rzeżyca-Dagda, szybko przemieszcza się do kolejnej miejscowości sprawnie pokonując pagórki i nie zawsze wyasfaltowaną drogę. Podchodzę do kierowcy, aby zapytać po łotewsku, czy daleko jeszcze do Dagdy, ale odpowiedzi nie zrozumiałem. Prawie wszyscy tutaj rozmawiają po łatgalsku, niezależnie od wieku. Dwie starsze panie w chustach na głowie tak szybko rozmawiają ze sobą po łatgalsku o bazarowym utargu, że rozumiem tylko pojedyncze słowa identyczne z łotewskim, rosyjskim, polskim lub białoruskim – w gwarach łatgalskich i języku łotewskim funkcjonuje bowiem ponad 1500 slawizmów. Dwóch młodych modnie ubranych chłopców również rozmawia po łatgalsku o swoich studiach w Rydze. Znajomość łotewskiego nie pomaga mi za bardzo. Przyglądam się sprawie dokładniej. Znajduję się na Łotwie, ale jakby trochę w innej krainie, bałtyckiej, ale nie do końca łotewskiej. Mój aparat fotograficzny „łowi” kolejne elementy łatgalskiej specyfiki: pomnik Zjednoczonych dla Łotwy (symbol jedności Łotyszy i Łatgalczyków w Rzeżycy), pomnik żołnierza sowieckiego, napis na bloku „Sława trudu 1977”. Jadę autobusem produkcji białoruskiej a za oknem na polu widzę traktor o wymownej nazwie „Biełaruś”, dalej pomnik łotewskich pograniczników walczących o Łotwę w 1940 roku (z nazwiskami łotewskimi, słowiańskimi i żydowskimi), zapuszczona synagoga w Dagdzie i „polski” cmentarz w Krasławiu. Tak wyłania się powoli obraz Łatgalii, a rzeczywistość nas otaczająca zawsze odzwierciedla się także w języku, co widać i na przykładzie łatgalskiego. Burzliwe dzieje tego regionu odbiły niewątpliwie swoje piętno w mowie miejscowej ludności.

Mapa pokazująca zasięg dialektu łatgalskiego, kolor fioletowy (augšzemnieku dialekts, nesēliskās izloksnes). Źródło: Marta Rudzīte, Darbi latviešu dialektoloģijā, Rīga 2005.

Łatgalski – język czy dialekt?

Pytanie to ma wymiar nie tylko merytoryczny, ale również polityczny. Ogólnie przyjęty przez łotewskich lingwistów pogląd naukowy zakłada, że łatgalski to dialekt z wariantem pisanym (uformowanym w wyniku uwarunkowań historycznych). Jest też pogląd radykalny, zgodnie z którym łatgalski należy traktować jako niezależny język. Inflanty Polskie (pokrywające się prawie w całości z obecną Łatgalią) podlegały przez dziesiątki lat Kościołowi katolickiemu i Polakom. Pozostała część ziem łotewskich była protestancka i poddana głównie wpływom niemieckim. Tak powstały dwa warianty pisane języka łotewskiego – łotewski język literacki (od XVI wieku) na podstawie dialektu środkowego i niemieckiej ortografii oraz łatgalski język pisany, czerpiący z dialektu górnołotewskiego. Językiem Kościoła katolickiego w II poł. XVII wieku w Łatgalii poza łaciną był łotewski, ale duchowni zauważyli, że miejscowa ludność łatgalska nie zawsze rozumie kazania. Jezuici wyuczyli się zatem łatgalskiego i zaczęli tłumaczyć książki i wydawać je po łatgalsku. Pierwszą książką łatgalską była katolicka książeczka z pieśniami, ale o tradycji piśmiennictwa można mówić dopiero od 1753 roku, kiedy wydano w Wilnie Evangelię Toto Anno. Jej tłumaczenie zostało oparte na południowym wariancie dialektu łatgalskiego. W 2004 roku Instytut Języka Łotewskiego opracował i wydał jej przedruk (pod red. dr Anny Stafeckiej i prof. Ilgi Jansone).

Przeczytaj także:  Na rubieżach dawnej Rzeczypospolitej: dziedzictwo Platerów

Przedruk Evangelii Toto Anno z 1753 roku, wydany przez Instytut Języka Łotewskiego w 2004 roku.

Wkrótce zaczęły wychodzić drukiem i kolejne książki oraz słowniki (np. Grammatyka Inflancko-Łotewska… Józefa Akielewicza w 1817 r., czy Słownik polsko-łacińsko-łotewski Jana Kurmina z 1858 r.). Od połowy XIX wieku w tekstach pisanych zaczyna przeważać wariant centralny dialektu łatgalskiego, a wariant południowy zyskuje na znaczeniu z kolei na początku XX wieku. Lepsze czasy dla łatgalskiego nastały po uzyskaniu przez Łotwę niepodległości w 1918 roku. Po II wojnie światowej drukowano po łatgalsku przede wszystkim na Zachodzie oraz w Ameryce, bowiem władze komunistycznej Łotwy wstrzymały całkowicie druk po łatgalsku.

Władze wobec języka i dialektu łatgalskiego

W poszczególnych okresach władze podchodziły różnie. Region ten nigdy nie stanowił samodzielnego bytu państwowego, dlatego też mowa miejscowej ludności zazwyczaj była traktowana po macoszemu. Do XVIII wieku łatgalski był ograniczony tylko do formy mówionej, dopiero w połowie wieku XVIII zaczął być wykorzystywany w sferze religii. W XIX wieku Łatgalczykom nie wolno było drukować swoich tekstów z wykorzystaniem alfabetu łacińskiego. Zakaz druku został wprowadzony przez cara Aleksandra II po powstaniu styczniowym 1863 roku (realnie od 1865 roku). Wiele książek po łatgalsku drukowano zatem na Zachodzie i w Skandynawii (Holandia, Niemcy, Szwecja i Finlandia), a następnie przemycano do Łatgalii. Zmiany nastąpiły dopiero po rewolucji 1905 roku, kiedy to władze carskie pozwoliły na niewielką swobodę w tym zakresie.

18 listopada 1918 roku Łotwa ogłosiła niepodległość i Łotysze mogli samodzielnie decydować o swojej polityce językowej i kulturalnej. Kwestie językowe zaczęto ustalać prawnie jednak dopiero na początku lat 20. XX wieku, kiedy sytuacja polityczno-militarna się ustabilizowała. W sierpniu 1921 roku przyjęto zarządzenie prawicowego ministra Zigfrīdsa Meierovicsa, zgodnie z którym wszystkie instytucje państwowe i pracownicy administracyjni powinny również przyjmować i tworzyć dokumenty w dialekcie łatgalskim. Ważną rolę odegrała Konstytucja 1922 roku (Satversme). Chociaż nie określano tam kwestii języków funkcjonujących na Łotwie, to poziom tolerancji był na tyle wysoki, że w parlamencie można było występować również po niemiecku i rosyjsku, a posłowie z Łatgalii w latach 20. XX wieku przemawiali po łatgalsku. Okres swobody nie trwał zbyt długo. W okresie autorytarnych rządów Kārlisa Ulmanisa (1934–40) rozpoczęto zaplanowaną akcję letonizacji kraju, zgodnie z którą mocno ograniczano nie tylko działalność społeczno-kulturalną mniejszości narodowych (np. systematycznie zamykano szkoły i organizacje białoruskie oraz polskie), ale proces ten objął również język i kulturę łatgalską.

Nieprzychylną politykę wobec języka łatgalskiego prowadziły również władze sowieckie po 1945 roku. Wprowadzano masowo do wszystkich szkół naukę języka rosyjskiego, a dawne szkoły białoruskie, niemieckie i polskie zamieniono na rosyjskie. W 1946 roku Instytut Historii i Języka Łotewskiej SRR „spełnił” prośbę KC Łotewskiej Partii Komunistycznej wprowadzając zakaz druku w języku łatgalskim, a w 1956 roku wprowadzono zakaz nauczania po łatgalsku w szkołach.

Możliwość odrodzenia się języka łatgalskiego przyniósł dopiero rok 1991, kiedy Łotwa odzyskała niepodległość. 5 maja 1989 roku Sejm Łotewskiej SRR przyjął Ustawę o języku, a w 2009 roku Sejm niepodległej Łotwy przyjął Ustawę o języku państwowym. Zgodnie z ustawą z 2009 roku łatgalski język pisany (jako ukształtowany historycznie) podlega ochronie, zachowaniu i wsparciu w rozwoju ze strony państwa. Od 20 czerwca 2003 roku funkcjonuje podkomisja ds. ortografii łatgalskiej, której celem było uregulowanie ortografii pisanego języka łatgalskiego. Efektem jej prac było wprowadzenie w 2007 roku nowej ortografii łatgalskiej. Z drugiej strony Łotwa, obok Litwy i Estonii, nie podpisała Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych, co by znacząco wzmocniło pozycję języka łatgalskiego tak prawnie, jak i pod względem wsparcia finansowo-instytucjonalnego.

Nauczanie łatgalskiego

Abecadło łatgalskie: Sīmanis Svenne, Mozo Abece, Ryga 1923.

Na przełomie XIX i XX wieku rusyfikacja na ziemiach łotewskich była intensywna i objęła również sferę edukacji. Zabronione było nauczanie jakichkolwiek przedmiotów po łotewsku czy łatgalsku, z wyjątkiem Słowa Bożego (religii). Na uczniów nieznających i nieposługujących się językiem rosyjskim nakładano wysokie kary. Edukacja w języku łatgalskim możliwa była dopiero od lat 20. XX wieku, kiedy dzieci w klasach 1-4 uczyły się po łatgalsku. W Wyższej Szkole Pedagogicznej w Rzeżycy wykładano m.in. przedmiot „Dialekt łatgalski”, a na Uniwersytecie Łotewskim w Rydze do 1934 roku można było zdawać egzaminy wstępne po łatgalsku. Rola języka łatgalskiego zmniejszyła się po 1934 roku, kiedy rozpoczęły się autorytarne rządy Karlisa Ulmanisa. Usuwano wówczas z bibliotek książki w języku łatgalskim, a czasami nawet je palono. Całkowicie język łatgalski został wyeliminowany po II wojnie światowej – w 1956 roku wycofano naukę łatgalskiego ze szkół.

Abecadło łatgalskie: Vera Daškevica, Antons Eisuļs, Oroju zeme, Moskwa 1926 (źródło: J. Cibuļs, Latgaliešu ābeces 1768–2008, Ryga 2009).

Obecnie nie istnieją szkoły z łatgalskim językiem nauczania. W sześciu szkołach regionalnych wykłada się przedmiot o kulturze ojczystej z elementami nauki języka łatgalskiego (np. w szkołach w miejscowościach Baltinava, Makašāni, Kārsava, Nautrēni, Rzeżyca i Tilža). Opracowano również państwowy standard nauczania języka łatgalskiego w szkołach dla klas podstawowych (4-9) i średnich (10-12). Finansowanie i organizowanie nauczania łatgalskiego w przedszkolach oraz szkołach podstawowych i średnich nie jest jednak przewidziane przez Ministerstwo Edukacji Łotwy.

O zapotrzebowaniu na naukę języka łatgalskiego w przeszłości i obecnie świadczy m.in. ogromna liczba elementarzy. Pierwszy z nich został wydany w 1768 roku w Rzeczypospolitej, a kolejne były wydawane m.in. w Rydze, Wilnie, Dyneburgu, Tylży, Moskwie, czy nawet Nowosybirsku. Ostatnio elementarz łatgalski w wersji elektronicznej został wydany w 2014 roku, a autorami są J. Cibuļs i L. Leikuma.

Wydawano również podręczniki do nauki łatgalskiego – pierwszy został opublikowany w 1853 roku (Tomasz Kossowski), kolejne m.in. w 1908 roku po rosyjsku, po łatgalsku w 1921 i 1922 roku i w 2003 (autorstwa J. Cibuļsa i L. Leikumy), a ostatnio nawet w języku angielskim (Nicole Nau, 2011).

Kościół katolicki ostoją języka łatgalskiego

Chorągiew w języku łatgalskim w kościele w Krasławiu. Zdj. Mirosław Jankowiak.

Poza sferą rodzinno-sąsiedzką, Kościół katolicki jest tym miejscem, gdzie najczęściej wykorzystuje się język łatgalski. Nauczanie po łatgalsku przy kościołach miało już miejsce w II połowie XVIII wieku dzięki jezuitom i trwało przez cały wiek XIX. Nawet w okresie sowieckim na całym terytorium Łatgalii wszystkie msze były odprawiane tylko po łatgalsku, a w niektórych miejscowościach, jak w Krasławiu, również po polsku. Obecnie obok łatgalskiego w liturgii wykorzystuje się łotewski, polski oraz rosyjski.

Znaczącą rolę w ostatnich latach odegrało niewątpliwie katolickie radio łatgalskie – Latgolys Radeja, które nadaje audycje w języku łatgalskim od 2006 roku. Jest to obecnie jedyne radio łatgalskojęzyczne, promujące zachowanie i rozwój języka łatgalskiego i kultury łatgalskiej. Inicjatorem powstania stacji radiowej był Valdis Labinskis.

Modlitewnik łatgalski: Teicit Kungu. 1186 1986 Kristticeibas 800 g. pīmiņai Mōras zemē, Reigas Metropolijas Kurija, Ryga 1990.

Łatgalski obejmuje również inne aspekty życia duchowego Łatgalczyków. Regionalny język możemy zobaczyć wewnątrz kościoła (np. podpisy pod poszczególnymi stacjami Drogi Krzyżowej), na chorągwiach. Po łatgalsku publikowane są również modlitewniki (także w czasach ŁSRR), gazety katolickie jak np. Gaismas Taka (dwójęzyczna łotewsko-łatgalska, wydawana przez Diecezję Rzeżycko-Aglońską i Rzeżyckie Towarzystwo Kultury Łatgalskiej), czy Katōļu Dzeive (wydawana w latach 1926-1940 i 1988-2015). Na cmentarzach można bez problemu odnaleźć nagrobki z łatgalskimi napisami. Łatgalski jest powszechnie wykorzystywany ponadto przy obrzędach kościelnych – chrzest, komunia święta, ślub, czy pogrzeb. Ważną rolę odgrywa również fakt, że zasięg administracyjny Diecezji Rzeżycko-Aglońskiej w dużej mierze pokrywa się z historycznymi granicami Łatgalii (Inflant Polskich), co sprzyja naturalnemu wspieraniu łatgalskości poprzez Kościół katolicki. Obecnie większość tekstów religijnych jest już przetłumaczonych na łatgalski, trwają też prace nad łatgalskim mszałem.

Język łatgalski w mediach i kulturze

Pomimo sprzyjających warunków prawno-politycznych media w języku łatgalskim wciąż nie są zbyt rozwinięte. Od 1 lipca 1991 roku funkcjonuje telewizja łatgalska, która była pierwszą telewizją regionalną na Łotwie. Początkowo nadawano dwa łatgalskojęzyczne 20-30-minutowe programy tygodniowo. W latach 90. XX wieku telewizja miała swoich stałych odbiorców w liczbie przekraczającej 100 tys. Najwięcej czasu antenowego poświęcano na informowanie o bieżących wydarzeniach w regionie i promowanie kultury łatgalskiej oraz języka łatgalskiego. Obecnie Łatgalczycy mają jedną audycję telewizyjną Citādi latviskais (1,5 godziny w miesiącu), a większość programów w stacji telewizyjnej jest prowadzona po łotewsku i rosyjsku. Łatgalczycy mają również jedną audycję radiową (1,5 godziny w tygodniu). Ponadto działa radio katolickie w języku łatgalskim.

Obecnie nie ma w pełni łatgalskojęzycznej gazety. Początkowo wydawano po 1905 roku w St. Petersburgu Gaismę (Światło) dzięki działalności Francisa Kempsa. Pierwszą i najstarszą gazetą (tygodnik katolicki) w języku łatgalskim był z kolei Latgolas Vōrds (Łatgalskie słowo, lata 1919-40). Przed wojną publikowano również Latgolas Bolss (Głos Łatgalii). Po odzyskaniu niepodległości przez krótki okres wydawano po łatgalsku gazetę o tym samym tytule (lata 1993-94). Największą popularnością od lat cieszy się jednak Latgales Laiks (Czas Łatgalii), do którego od 2008 roku raz w miesiącu dołączany jest dodatek w języku łatgalskim (Latgalīšu Kultūrys Gazeta). Na szczególną uwagę zasługuje obecnie portal LAKUGA (Latgalīšu Kulturys Gazeta) – największa gazeta łatgalskojęzyczna dostępna w Internecie i traktująca o kulturze i języku łatgalskim.

Istnieje kilka zespołów muzycznych, które śpiewają po łatgalsku, na przykład Bez PVN (muzyka rockowa), Borowa MC (muzyka rockowa), organizuje się też różnego typu przedsięwzięcia kulturalne (koncerty, dni kultury). Język łatgalski zawitał także do teatru – zarówno profesjonalnego, jak i amatorskiego. W 2010 roku wystawiono w dyneburskim teatrze spektakl pt. „Klepernīku pogosta zvaizgne” (reż. H. Petrockis), a w łatgalskim teatrze poezji „Piļsātā nikod napalīk tymss” (reż. M. Zaļaiskalms, 2012).

Język łatgalski w sferze administracyjno-publicznej

W wielu miejscowościach Łatgalii można usłyszeć na co dzień łatgalski, chociaż oficjalnie jedynym językiem administracji i dokumentów urzędowych jest łotewski. Łatgalskim posługują się jednak nierzadko w pracy lokalni urzędnicy. Cała dokumentacja, zgodnie z Ustawą o języku państwowym, powinna być prowadzona tylko po łotewsku, jednak np. w Korsówce urzędnicy w wewnętrznej korespondencji mailowej używają łatgalskiego. W większości przypadków dokumentacja powadzona jest jednak po łotewsku, co wynika z faktu nie władania wersją pisaną łatgalskiego. Badania przeprowadzone przez rzeżyckich naukowców pokazały, że na ponad 9000 respondentów 41,5% czyta łatgalskojęzyczne gazety i książki, a tylko 4,8% wykorzystuje znajomość łatgalskiego przy pisaniu. Wiele zależy od lokalnej administracji, na przykład w gminie Nautrēni, gdzie Łatgalczycy stanowią 96% mieszkańców, wszystkie nazwy miejscowości zapisywane są w dokumentach przez pracowników po łatgalsku.

Od kilku lat pojawiają się też szyldy sklepów czy restauracji z nazwami łatgalskimi, czy też nazwy towarów w sklepach po łatgalsku (np. w miejscowości  Preiļi), w Rzeżycy z kolei Sala Koncertowa nazywa się „Gors” („Duch”), funkcjonuje kawiarnia „Gords” („Smacznie”), czy sklep „Mōls” („Glina”). W 2004 roku miasteczko Kārsava ustawiło najpierw 106 tabliczek z nazwami ulic w języku łatgalskim (poniżej jest nazwa po łotewsku), a kilka miesięcy później kolejne 195. Zaproponowane nazwy łatgalskie zostały pozytywnie zaopiniowane przez Centrum Języka Państwowego.

Ciekawym przejawem łatgalskiego patriotyzmu była też próba złożenia przysięgi po łatgalsku w 2014 roku przez posła Jurisa Viļumsa w łotewskim Sejmie 12. Kadencji, nie przyjęta niestety przez Solvitę Āboltiņę, ówczesna Przewodnicząca Sejmu Republiki Łotewskiej. Uzasadniła to tym, że przysięgę należy złożyć w języku państwowym, czyli łotewskim. Ponadto stwierdziła, że poseł złożył przysięgę „nieczystym” łatgalskim. Prób złożenia przysięgi w Sejmie po łatgalsku było o wiele więcej, posłowie różnych partii (włączając prorosyjskie Centrum Zgody) rzadko składali ją jednak w prawidłowej literackiej wersji, bądź to wplatając słowa łotewskie, bądź to nieprawidłowo fonetycznie wypowiadając wyrazy łatgalskie.

Dwujęzyczne nazwy ulic w Kārsawie. Zdj. Strona internetowa gminy Kārsava.

Język łatgalski w sferze rodzinno-sąsiedzkiej

Sfera rodzinno-sąsiedzka, obok Kościoła katolickiego, należy do tych, w której łatgalski jest najbardziej rozpowszechniony i nie miał przerwy w wykorzystywaniu na przestrzeni dziejów. Dla samych Łatgalczyków jest on jednym z najważniejszych wyznaczników tożsamości regionalnej, obok odrębności kulturowej i religijnej. Wielu chciałoby też uznania łatgalskiego za odrębny, samodzielny język, oficjalnie funkcjonujący w kraju (35% Łatgalczyków). Łatgalski jest powszechny na całym obszarze Łatgalii – najmniejszy odsetek ludności używa go w regionach znacznie zeslawizowanych (rej. Krasławia, Dyneburga, Zilupe i miasta: Dyneburg, Rzeżyca, Krasław). Najczęściej łatgalskim posługują się mieszkańcy rejonów: Baltinava, Kārsava, Cibla, Riebiņi, Viļaka, Vārkava i Varaklāņi (65,1-87,5% mówiących po łatgalsku)

Gminy z największym odsetkiem mieszkańców używających na co dzień języka łatgalskiego. Zdj. Wikipedia.

Zdecydowana większość Łatgalczyków swobodnie włada językiem łotewskim, łatgalskim i rosyjskim. Spośród ponad 9000 respondentów, zbadanych przez rzeżyckich naukowców, i reprezentujących różne narody Łatgalii, znajomość rosyjskiego zadeklarowało 93,5%, łotewskiego – 90,9%, a łatgalskiego 62,1%. 39,2% zadeklarowało, że w domu z matką rozmawia po łatgalsku, z ojcem – 38,6%, z dziećmi – 33,7%, ze starszymi członkami rodziny – 45,8%, a z przyjaciółmi w wolnym czasie – 40,5%. Umiejętność pisania po łatgalsku deklaruje 36%. Mając na uwadze fakt, że statystyki obejmują różne narodowości można założyć, że odsetek samych Łatgalczyków wykorzystujących łatgalski jest zdecydowanie wyższy.

Przyszłość języka łatgalskiego

Możemy wyróżnić dwa warianty łatgalskiego. Wariant pisany posiada długą tradycję sięgającą XVIII wieku, z ustabilizowaną ortografią i podlega ochronie ze strony państwa. W gorszej sytuacji jest dialekt łatgalski (wariant mówiony), który pomimo posiadania wielu atrybutów języka nie został jeszcze uznany za odrębny język. Skategoryzowano go w Atlasie Języków Zagrożonych UNESCO jako „narażony na zagrożenie”. Szybkie wyginięcie nie grozi mu jednak ze względu na kilka czynników – powszechność w sferze rodzinno-sąsiedzkiej i Kościele katolickim, a także stosunkowo pozytywny stosunek samych Łatgalczyków. Niestety pomimo istnienia niepodległej Łotwy od 26 lat, trudno jest mówić o jakimś dużym wsparciu dla łatgalskiego ze strony władz. Można się zatem spodziewać, że użycie łatgalskiego dialektu będzie się systematycznie zmniejszać zarówno geograficznie, jak również będzie spadać liczba jego użytkowników (wielu młodych w poszukiwaniu pracy wyjeżdża do Rygi i na Zachód).

Ważnym aspektem jest też kwestia polityczna, władze w Rydze obawiają się, że przyznanie wyższego statusu językowi łatgalskiego i większego wsparcia spowoduje żądania ze strony mniejszości rosyjskiej na rzecz języka rosyjskiego. Ludność starowierska, posługująca się rosyjskim, jest autochtoniczna co dałoby Moskwie dodatkowy argument do nacisków na rząd w Rydze.

 

Tekst powstał na bazie artykułu: Mirosław Jankowiak, Funkcjonowanie języka łatgalskiego w sytuacji wielokulturowości i wielojęzyczności, „Zeszyty Łużyckie”, 50, Warszawa 2016, s. 273-296.

 

Zdjęcie tytułowe: Łatgalski Festiwal Pieśni w lipcu 2015 roku. Zdj. Toms Norde, Valsts kanceleja / Flickr / CC.

Polub nas na Facebooku!