Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Polsko-estońskie relacje kulturalne złączone pociągiem Tallinn-Warszawa

Książka „Polsko-estońskie stosunki kulturalne w latach 1918-1939” estońskiej badaczki dr Natalii Sindetskiej o polsko-estońskich relacjach kulturalnych w okresie międzywojennym zasługuje na szczególną uwagę czytelnika. To solidna narracja naukowa, która zachęca do zgłębiania tematu, napisana w przejrzysty i ciekawy sposób nawet dla osoby, która nigdy nie interesowała się Estonią. Należy tylko ubolewać nad tym, że książka, która ukazała się w Tallinnie w 2008 roku jest już właściwie „białym krukiem” i dostępna w Polsce tylko w niektórych bibliotekach. Prace o Estonii po polsku nie są liczne, dlatego to dodatkowy powód, żeby sięgnąć po tą pozycję.

Chcesz otrzymywać więcej informacji na ten temat? Subskrybuj nasz newsletter!
Raz w miesiącu otrzymasz na swoją skrzynkę zestawienie najważniejszych artykułów.

Autorka umiejętnie korzystając z różnych źródeł relacjonuje kontakty kulturalne Polski i Estonii na kilku płaszczyznach. W pierwszym rozdziale Natalia Sindetskaja skupia się na relacjach pomiędzy Polską (szerzej Rzeczpospolitą Obojga Narodów) a ziemiami estońskimi przed 1918 rokiem oraz na stosunkach Estonii i Polski po odzyskaniu niepodległości. Uniwersytet w Dorpacie (Tartu) odgrywał tu czołową rolę, głównie z powodu licznych studentów z ziem I Rzeczypospolitej, szczególnie w XIX – początku XX wieku. Opisywanie relacji kulturalnych nie jest oderwane od kroniki stosunków międzypaństwowych oraz szerzej – uwarunkowań geopolitycznych naszej części Europy między I a II wojną światową. Autorka również wspomina postać Marii Kruszewskiej, żony estońskiego generała Johanna Laidonera – oficjalnej Pierwszej Damy Estonii w okresie międzywojennym.

W drugim rozdziale czytelnik niespodziewanie może odkryć, że istniała osobliwa „gwara dorpacka” języka polskiego (z domieszką słów pochodzenia ugrofińskiego i niemieckiego), którą posługiwali się polscy studenci i bliżej poznać cały krąg utworów literackich polskich pisarzy o Estonii. Maria Dąbrowska, Irena Kosmowska, Zofia Nałkowska, Kazimiera Iłłakowiczówna, Juliusz Kaden-Bandrowski oraz inni podróżowali do Estonii i pozostawili liczne utwory, inspirowane kulturą i krajobrazami „północnych sąsiadów”. Estończycy również interesowali się Polską, a podróżowanie ułatwiał bezpośredni pociąg relacji Tallinn-Warszawa (może z czasem zostanie przywrócony?). Dla mnie osobiście niezwykłym odkryciem było to, że w 1938 roku uczniowie polonijni z Estonii podróżowali do Polski (na trasie Wilno-Grodno-Białystok-Warszawa-Kraków-Wieliczka-Zakopane), a po tej podróży zostawili niepublikowane dotychczas relacje. Kulturą polską byli zafascynowani Bernhard Linde (napisał pracę magisterką o Juliuszu Słowackim), Rudolf Sirge, Karin Saarsen (Karlstedt) oraz Arthur Roos. Szczególnie ciekawa jest postać Arthura Roosa, który mieszkał w Polsce, jako pierwszy tłumaczył utwory literackie bezpośrednio z języka polskiego na estoński oraz pozostawił swoje opowiadania, napisane w Poznaniu i Bydgoszczy.

W trzecim rozdziale autorka skupia się na kontaktach literackich i teatralnych pomiędzy Polską a Estonią. Rozkwit estońskiej literatury po 1918 roku sprzyjał również tłumaczeniom z literatur obcych, a postać tłumacza odgrywała tu czołową rolę. Autorka zwraca uwagę na niemal detektywistyczną historię tłumaczenia na estoński „W pustyni i w puszczy” Henryka Sienkiewicza (autor czy autorka którego nie są ustalone do dziś), i również przybliża postacie Lydii Skomorowskiej (Jaegermann), Aleksandra Raida czy już wspomnianego Arthura Roosa. Niestety w okresie międzywojennym istniały duże trudności z tłumaczeniem literatury estońskiej na język polski. W Polsce próbowano wydawać prozę estońską (pierwsza książka ukazała się dopiero w 1939 roku), ale niestety sporo rękopisów tłumaczeń zaginęło podczas wojny. Elżbieta Lodwichowa (żona ewangelickiego pastora w Domaczewie na Polesiu) oraz Alicja Maciejewska były głównymi tłumaczkami z estońskiego na polski w tym okresie. Warto wspomnieć również i to, że relacje kulturalne między krajami ułatwiały również osoby związane z mniejszościami narodowymi, a dostęp do utworów estońskich w Polsce odbywał się również za pośrednictwem jidysz, rosyjskiego i niemieckiego.

W rozdziale czwartym Natalia Sindetskaja ukazuje barwną panoramę życia Polaków w Estonii, Estończyków w Polsce oraz towarzystw współpracy. Szczególnie jest opisana aktywność Polaków w Kiviõli w Wironii (Virumaa), a także polskie drużyny harcerskie i aktywność diaspory podczas różnych uroczystości i świąt. Diaspora estońska w Polsce w tym okresie – to głównie studenci szkół technicznych, którzy byli zorganizowani w odrębnych korporacjach. Założone w 1929 roku Towarzystwo Polsko-Estońskie było „motorem” „przyjaźni zorganizowanej”, a jego oddziały istniały nawet w Brześciu, Grodnie i Nowogródku (na marginesie – to zupełnie nieznany i niezbadany wątek naukowy!). W Estonii również zostało założone bliźniacze Towarzystwo Estońsko-Polskie.

Przeczytaj także:  Wrota do przyszłości, Raimo Pullat – recenzja

Piąty rozdział jest poświęcony współpracy naukowej, przede wszystkim między historykami i filologami obu krajów. Kardynalne znaczenie miały lektoraty języka estońskiego w Polsce, tu autorka przybliża osobę lektora Villema Ernitsa na Uniwersytecie Warszawskim, oraz języka polskiego w Tartu, który prowadził Jerzy Kapliński.

Złożony i dość niesymetryczny charakter stosunków kulturalnych pomiędzy Estonią a Polską w latach 1918-1939 jest na pewno odzwierciedleniem tego trudnego okresu. Istnienie niepodległych państw na pewno ułatwiało stosunki dwustronne w różnych dziedzinach, a dwudziestolecie międzywojenne jest na pewno solidnym fundamentem w zakresie kontaktów kulturalnych. Natalia Sindetskaja podkreśla, że Estonii bardziej zależało na Polsce, a współpraca ze strony estońskiej miała charakter programowy i dość intensywny. Z kolei w Polsce zainteresowanie Estonią miało bardziej elitarny zasięg, ale tym niemniej przekłady literatury pięknej, czasopisma, przewodniki turystyczne świadczą o stopniowym poszerzaniu koła polskich odbiorców kultury „północnego sąsiada”. 

Natalia Sindetskaja, Polsko-estońskie stosunki kulturalne w latach 1918-1939. Tallinn: Tallinna Ülikool, 2008; 238 ss.

Polub nas na Facebooku!