Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Od „Kalevali” do niepodległości Finlandii

Dokładnie 100 lat temu, 6 grudnia, Finowie ogłosili niepodległość. Po setkach lat przynależności do Szwecji i Imperium Rosyjskiego ten północnoeuropejski naród doczekał się swojej pierwszej suwerenności. Jednym z najważniejszych czynników narodowotwórczych była lokalna kultura. Ogromną rolę odegrał tutaj fiński epos narodowy Kalevala, spisany w XIX wieku przez Eliasa Lönnrota.

Chcesz dowiedzieć się więcej na ten temat? Subskrybuj nasz newsletter!
Raz w miesiącu otrzymasz na swoją skrzynkę zestawienie najważniejszych artykułów.

Budzenie się fińskiej tożsamości narodowej

Wiek XIX był kluczowy dla tworzących się tożsamości narodowych ludów Europy Środkowej i Wschodniej – Polaków, Litwinów, Łotyszy, Czechów, Węgrów czy Białorusinów. Odzwierciedlało się to w różnoraki sposób – powstawały stowarzyszenia, pisarze i malarze nawiązywali do lokalnej twórczości ludowej, wspierano funkcjonowanie języków ojczystych. Proces ten dotyczył również Finów.

Przeczytaj także:  „Razem”, czyli jak obchodzić stulecie niepodległości po fińsku

Mapa Finlandii z 1900 r., zamieszczona w Słowniku encyklopedycznym Brockhausa i Efrona.

Narodowy ruch fiński został zapoczątkowany w latach 30. XIX wieku, ale był mocno osadzony w konkretnych uwarunkowaniach historyczno-społecznych. Najpierw przez kilkaset lat ziemie fińskie wchodziły w skład Królestwa Szwecji (obecność Szwedów sięga tam wieku XII), efektem czego były mocne wpływy szwedzkie. Szwedzki był językiem administracji, inteligencji, uniwersytetów. W 1809 roku Szwecja przegrała wojnę z Imperium Rosyjskim, tracąc Finlandię. Od tego roku rozpoczęło się ponad stuletnie panowanie Rosjan. Powstało Wielkie Księstwo Finlandii, z nową stolicą w Helsinkach (wcześniej stolicą było Turku). Z jednej strony język rosyjski pojawił się w sferze administracji oraz w szkolnictwie (jako dodatkowy), z drugiej strony władze carskie pozwoliły na szereg reform korzystnych dla Finów. W 1860 roku zastąpiono rubla markami fińskimi, w 1863 roku car Aleksander II wydał rozporządzenie o zrównaniu języka fińskiego ze szwedzkim. W tym też roku odstąpiono od przepisów wymagających znajomości rosyjskiego przez pracowników administracyjnych. Rosjanie poprzez wspieranie fińskiej tożsamości narodowej chcieli zmniejszyć wpływy szwedzkie. Nierzadko, w kontekście Imperium Rosyjskiego, Księstwo Finlandii porównuje się z Królestwem Polskim – posiadało ono własny skarb, armię, administrację i szkolnictwo, czyli bardzo szeroką autonomię.

XIX-wieczny ruch narodowy uwarunkowały dwa czynniki – Finlandia nie była nigdy wcześniej niepodległa, a Finowie byli ludnością chłopską, posługującą się na co dzień językiem fińskim, ale niemającą do 1863 roku prawa rozmawiania w nim w sferze administracyjno-publicznej. Językiem oficjalnym wcześniej był szwedzki. Jak pisze Barbara Szordykowska w swojej monografii pt. „Historia Finlandii”: Język był więc naturalnym polem rywalizacji etnicznej między społecznością fińską a szwedzkojęzyczną. Język stał się też podstawą do ukształtowania dwóch ruchów politycznych – finomanów (zwolenników zrównania w prawach języka fińskiego ze szwedzkim) oraz szwedomanów (chcących podtrzymać dominującą rolę języka szwedzkiego w życiu społeczno-administracyjnym, kulturalnym i gospodarczym). Na ziemiach fińskich nie funkcjonował również w przeszłości system feudalno-poddańczy, nie było zatem konfliktu na relacji chłopi-szlachta, jak to miało miejsce np. na dawnych ziemiach Rzeczypospolitej. Proces państwowotwórczy i narodotwórczy, pomimo szerokiej autonomii, był jednak hamowany przez brak fińskich elit oraz fińskiej klasy średniej (mieszczaństwa). W takich warunkach kluczowe znaczenie odegrało nawiązywanie działaczy społecznych do języka fińskiego i kultury ludowej.

Przeczytaj także:  W krainie Szwedofinów

Romantyzm i kultura ludowa

W wieku XIX w Europie zapanowała moda na ruch romantyczny, zapoczątkowany w Niemczech, a rozwijający się w wielu krajach, m.in. w Polsce i Szwecji. Romantyzm zawitał również do Finlandii, gdzie działała grupa tzw. „Romantyków z Turku”. Zainteresowanie działaczy społecznych, pisarzy i artystów kulturą ludową stawało się coraz większe. Fińska świadomość narodowa budziła się zarówno dzięki piśmiennictwu szwedzkojęzycznemu (m.in. Johan Ludwig Runeberg), jak i fińskojęzycznemu – Elias Lönnrot. Po pożarze miasta Turku w 1827 roku romantycy przenieśli się do Helsinek, gdzie Elias Lönnrot, Johan Ludwig Runeberg i Johan Wilhelm Snellman założyli własną grupę, do której wkrótce dołączyli Zachris Topelius (historyk i pisarz) oraz Matthias Aleksander Castren (lingwista). Castren został w 1851 roku pierwszym wykładowcą języka fińskiego i literatury na Uniwersytecie im. Aleksandra w Helsinkach. Organizował szereg ekspedycji dialektologicznych, również do Laponii i Karelii. Topelius z kolei, pełniący w latach 1875-1878 funkcję rektora Uniwersytetu w Helsinkach, promował wiedzę o historii Finlandii (po szwedzku). W 1831 roku powstało, za zgodą władz carskich, Fińskie Towarzystwo Literackie (Suomalaisen Kirjallisuuden Seura), otworzono również na uniwersytecie Katedrę Języka Fińskiego.

Elias Lönnrot i Kalevala

Ten fiński pisarz, pochodzący z rodziny krawca, nawiązywał do mody okresu romantyzmu, zbierał w terenie fińską poezję ludową i zaklęcia, współtworząc tym samym kulturę narodową. Przez kilka lat spotykał się z różnymi wiejskimi pieśniarzami. Poza najważniejszym dziełem, „Kalevalą”, w swoim dorobku miał również inne publikacje, w tym o tematyce medycznej (był nie tylko lingwistą, ale i lekarzem): w 1832 roku ogłosił dysertację doktorską pt. „Om Finnarnes magiska medicin” („O magicznym lecznictwie u Finów”).

Elias Lönnrot  (1802-1884)

Materiały do swojego życiowego dzieła „Kalevali” Elias Lönnrot zbierał przez kilka lat. Różne zakątki Finlandii, Karelii a także północnej Rosji (m.in. okolice Archangielska) przemierzał pieszo z torbą na plecach lub łódką, badając przede wszystkim folklor i język, ale nie tylko. Zapiski dotyczyły również medycyny ludowej, charakterystyki geograficznej regionów, czy specyfiki dróg wodnych. W latach 1821–1842 przeprowadził łącznie 11 ekspedycji. Pierwsze wydanie „Kalevali” (tzw. „Vanha Kalevala” – „Stara Kalevala”) ujrzało światło dzienne w latach 1835-1836 i liczyło około 12 078 wierszy. Z czasem Lönnrot uzupełniał ją o kolejne fragmenty i tak w 1849 roku powstała „Nowa Kalevala”, prawie dwa razy większa i licząca aż 50 pieśni (run) – 22 795 wierszy.

Lönnrot nadał „Kalevali” logiczną spójność, łącząc pieśni ludowe i legendy oraz odpowiednio je dobierając spośród zebranych u ludzi opowieści. Sam tytuł fińskiego eposu narodowego, nadany przez poetę, można przetłumaczyć na język polski jako Krainę Kaleva – mitologicznego protoplasty bohaterów-synów: Ilmarinena (wiekowiecznego kowala, który stworzył mityczny młynek – Sampo), Lemminkäinena (lekkoducha i zawadiaki) oraz Väinämöinena (wielowiecznego zaklinacza, głównego bohatera eposu).

Strona tytułowa pierwszego wydania Kalevali (1835 r.)

„Kalevala” składa się z licznych wątków, poczynając od stworzenia świata (w tym narodzin Väinämöinena przez boginię Ilmatar), a kończąc na czasach średniowiecznych. Jest to świat w połowie baśniowy, w połowie realny, gdzie jednym z ciekawszych epizodów jest walka dwóch wrogich plemion o mityczny młynek szczęścia – Sampo. Runy ukazują zatem i bohaterów mitycznych, ich perypetie, walki, a z drugiej strony najróżniejsze karelo-fińskie obrzędy, zwyczaje, pieśni i czary. Na uwagę zasługuje również fakt, że w eposie brakuje podstawy historycznej, z miejsc realnych jest tylko nawiązanie do jeziora Topoziero (obecne rosyjska Karelia) oraz Saamów (ludu północy, Lapończyków). Jezioro to w „Kalevali” jest mitycznym morzem oddzielającym lud Kaleva od Pohjoli (Krainy Północy, czyli ziem saamskich) – dwóch zwaśnionych ludów. Z Krainy Północy (pohja po fińsku znaczy północ) pochodzą choroby i zima, jest to zatem kraina zła. Również opisani bohaterowie mają czysto baśniowy charakter (nie istnieli w rzeczywistości), a w treści nie ma mowy o narodzie, czy grupie społecznej, a tylko o rodzinie. Nie należą również do rzadkości motywy pogańskie – czary, znachorzy i wiedźmy są na porządku dziennym, a główni bohaterowie osiągają swój cel nie dzięki sile fizycznej, a zaklęciom.

Trzech bohaterów odbiera magiczny młynek Sampo od wiedźmy Pohjoli. Rys. Nikolaja Koczergina.

Kalevala została przetłumaczona na wiele języków świata, w tym na niemiecki (1852), rosyjski (1888), czeski (1895), angielski (1907) czy polski (1974), co pokazuje jej ogromną rolę nie tylko dla narodu fińskiego, ale w ogóle dla literatury europejskiej i światowej. W przeszłości było kilka prób przetłumaczenia „Kalevali” na język polski, np. w XIX wieku – Seweryny Duchińskiej i Franciszka Jezierskiego, czy w okresie międzywojennym Jana Brzechwy. Tłumacze korzystali jednak z wersji niemieckojęzycznych bądź też rosyjskojęzycznych, co nie dawało najlepszego efektu. Gubiono w ten sposób nie tylko bogactwo słownictwa dialektów fińskich, ale i melodykę tego ośmiozgłoskowca. Pierwszego przekładu z oryginału dokonał dopiero Jerzy Litwiniuk w 1998 roku.

Okładka pierwszego polskiego tłumaczenia z oryginału, zrobionego przez Jerzego Litwiniuka, PIW 1998.

Pod wpływem fińskiej Kalevali powstały m.in. amerykańska „Pieśń o Hajawacie” (1855) Henry’ego Wadswortha Longfellowa, estoński „Kalevipoeg” (1862) Friedricha Reinholda Kreutzwalda, czy łotewski „Lačplesis” (1888) Andrejsa Pumpursa. Do dzisiaj też Finowie 28 lutego obchodzą Dzień Kalevali.

Droga do niepodległości

XIX wiek i początek wieku XX były bogate w różne wydarzenia ważne z punktu widzenia kształtowania fińskiej tożsamości narodowej i uzyskania niepodległości. Wojna krymska (1853-1856), powstania w Europie Środkowej czy rewolucja 1905 roku a także lata ucisku (1898-1904) z rusyfikacją administracji, szkolnictwa i cenzurą oddziaływały na świadomość Finów. Realną szansę na uzyskanie niepodległości przyniosły jednak I wojna światowa oraz rewolucje lutowa i październikowa w Rosji 1917 roku. Krwawe wydarzenia w St. Petersburgu (styczeń 1917) odbiły się echem i w Finlandii. W Helsinkach aresztowano generał-gubernatora Franciszka Seyna. W czasie rewolucji lutowej przedstawiciele różnych opcji politycznych intensywnie dyskutowały o losach Finlandii, nie rozważano jednak jeszcze otwarcie o niepodległości, tylko przywróceniu szeregu praw i szerokiej autonomii w ramach Imperium Rosyjskiego. Po obaleniu caratu zwierzchnią władzę w Finlandii objął Rząd Tymczasowy. Rewolucja październikowa 1917 roku wywołała ostry podział wśród fińskich działaczy politycznych. Socjaldemokraci dążyli do niepodległości, opierając się na Deklaracji praw narodów Rosji, ogłoszonej przez bolszewików. Mieszczanie również optowali za niepodległością, ale bez pomocy bolszewików, a przy wsparciu Zachodu. Po listopadowych strajkach doszło do powołania nowego rządu, zwanego Senatem Niepodległościowym z Pehrem Evindem Svinhufvudem na czele. Opracowana przez nich Deklaracja Niepodległości została przedstawiona w parlamencie 4 grudnia 1917 roku. 6 grudnia Eduskunta (parlament) rozpatrzyła dwie opcje uzyskania niepodległości, wybierając ostatecznie mieszczańską. Moment ten został uznany za oficjalną datę Deklaracji Niepodległości.

Wielka Brytania, Francja, USA, Szwecja wstrzymywały się jednak przez dłuższy czas od uznania niepodległości Finlandii, czekając na reakcję Rosji. 31 grudnia bolszewicy uznali niepodległość, licząc na włączenie tego kraju do państwa Rad. Po tym wydarzeniu Finlandię uznały kolejno Francja, Szwecja (z zastrzeżeniem co do Wysp Alandzkich) a następnie Niemcy. USA zachowywały daleko idącą wstrzemięźliwość w tej kwestii, uznając Finlandię dopiero w maju 1919 roku. Niepodległa Finlandia stała się ważnym punktem odniesienia dla innych małych narodów – Estończyków, Łotyszy i Litwinów.

Finlandię czekała jeszcze wojna domowa, prowadzona pomiędzy „białymi” i „czerwonymi”. Dla białych była to wojna narodowowyzwoleńcza (wojskami kierował Carl Mannerheim), a dla czerwonych walka klasowa przeciwko burżuazji, mająca doprowadzić do powołania republiki ludowej (Otto Kuusinen). Wojna domowa, trwająca 108 dni, pochłonęła ok. 30 tys. ofiar i zakończyła się przegraną czerwonych. W 1919 roku Finlandia stała się republiką z rządem parlamentarnym, a pierwszym prezydentem został Kaarlo Juho Ståhlberg.

Finom jeszcze nie jeden raz przyszło się zmierzyć z wrogiem w walce o niepodległość. Jedną z największych prób była niewątpliwie II wojna światowa, a przede wszystkim 105-dniowa wojna zimowa 1939/40 roku z ZSRR, kiedy to udało się, wielkim nakładem sił, zachować niezależność. Dzisiaj, bogata i wysokorozwinięta Finlandia świętuje 100. rocznicę swojego istnienia, a każdy Fin posiada w swoim domu egzemplarz „Kalevali”, przypominający mu o bogatej historii, tradycji, waleczności i dumie swojego „małego-wielkiego” narodu.

 

Zdjęcie tytułowe: Senat Niepodległościowy, Pehr Evind Svinhufvud w środku. Przyjętą przez Senat deklarację niepodległości z 4 grudnia 2017 roku parlament potwierdził 6 grudnia 1917 roku. Zdj. Eric Sundström / Wikipedia / PD.

Polub nas na Facebooku!