Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Krzyż skandynawski. Dlaczego flagi państw nordyckich są do siebie podobne?

Święta państwowe są zwykle rocznicami ważnych wydarzeń z historii poszczególnych krajów. Narody świętują uchwalenie konstytucji, czy odzyskanie niepodległości, a charakteru i poczucia wspólnoty nadają dumnie powiewające flagi państwowe. 17 maja Norwegia obchodziła Syttende Mai, czyli rocznicę podpisania Konstytucji w 1814 roku. 6 czerwca podobne święto celebrowali Szwedzi. Kilka dni temu, 6 grudnia setną rocznicę niepodległości hucznie obchodziła Finlandia. Wszystkie te wydarzenia, poza charakterem uroczystości, łączy jeszcze inny ważny szczegół – flaga, a właściwie wzór, na którym opierają się również flagi narodowe pozostałych krajów Europy Północnej – Danii i Islandii oraz autonomii Wysp Owczych i Wysp Alandzkich.

Chcesz dowiedzieć się więcej na ten temat? Subskrybuj nasz newsletter!
Raz w miesiącu otrzymasz na swoją skrzynkę zestawienie najważniejszych artykułów.

Początków nordyckiego krzyża, jak zwykło nazywać się symbol stosowany na flagach państw skandynawskich, należy szukać w Danii, a właściwie na terenach dzisiejszej Estonii. Legenda głosi, że 15 czerwca 1219 roku podczas bitwy pod Lyndanisse (obecnie Tallinn), będącej następstwem północnych wypraw krzyżowych, z nieba spadła flaga przedstawiająca biały krzyż na czerwonym tle. Przegrywające oddziały duńskiego króla Waldemara II uznały to za znak od Boga, co dodało im sił do walki i pozwoliło zwyciężyć. Król wzniósł darowany z niebios sztandar wysoko do góry odnosząc jednocześnie zwycięstwo nad pogańskimi Estami.

Przypuszcza się, że powyższa legenda powstała dużo później, bo około 1500 roku. Nie przeszkadza to jednak w twierdzeniu, iż Dannebrog, czyli duńska, bądź czerwona chorągiew, jest jedną z najstarszych flag narodowych świata, a już na pewno najstarszą będącą w ciągłym użyciu, co udokumentowano wpisem do Księgi Rekordów Guinessa. Duńczycy do swojej flagi mają szczególny stosunek. Istnieje szereg zasad normujących sposób obchodzenia się z nią, m.in. Dannebrog, jako dar od Boga, nigdy nie może dotknąć ziemi. Co ciekawe, symbolika flagi wciąż nawiązuje do legendy. Biały krzyż symbolizuje chrześcijaństwo, zaś czerwień – odwagę i męstwo.

Obraz pod tytułem Bitwa pod Lyndanisse autorstwa Christiana Augusta Lorentzena przedstawiający spadający z nieba Dannebrog.

W 1397 roku na zamku w Kalmarze Dania, Szwecja oraz Norwegia zawarły unię personalną. Od tamtej chwili trzy kraje wybierały wspólnego monarchę oraz prowadziły wspólną politykę zagraniczną. Po pewnym czasie doszło jednak do konfliktu. Wśród członków unii dało się odczuć dominującą pozycję Danii. Nie podobało się to zwłaszcza Szwedom. Niektóre źródła historyczne podają, iż właśnie w okresie istnienia unii kalmarskiej, w połowie XV wieku, Szwecja na znak protestu przeciwko polityce Danii utworzyła swoją własną flagę wzorowaną na Dannebrog. Kolory flagi najprawdopodobniej pochodziły od Karla Knutssona Bonde, znanego bardziej jako król Karol VIII. Historycy uważają, że na jego osobistej pieczęci można było dostrzec zarówno symbol krzyża oraz złoto-niebieskie barwy.

W 1523 roku doszło do zerwania unii kalmarskiej w wyniku czego Szwecja odzyskała niezależność, a Gustaw I Waza został królem. Wielu historyków twierdzi, iż właśnie od tamtego momentu złoto-niebieską flagę zaczęto używać jako symbolu narodowego. Co ciekawe, flaga stała się tak popularna, że rząd w 1663 roku uznał, iż prawo do jej stosowania powinno być zarezerwowane wyłącznie dla okrętów floty wojennej oraz fortyfikacji obronnych.

W latach 1814-1905, w wyniku wojen napoleońskich, doszło do zawarcia unii personalnej pomiędzy Norwegią i Szwecją. Norwegia, która od XIV wieku pozostawała pod panowaniem Danii, nie posiadała własnej flagi. Oficjalnie w użyciu od 1748 roku był Dannebrog. Szwedzi pozwolili Norwegom na używanie duńskiej flagi z umieszczonym w kantonie złotym lwem w koronie trzymającym topór, jednakże za oficjalny sztandar unii obu państw uchodziła flaga Szwecji z białym krzyżem na czerwonym tle w górnym lewym rogu.

Symbol unii pomiędzy Szwecją i Norwegią z w latach 1844-1905 nazywany żartobliwie „sałatką śledziową”.

Parę lat później Fredrik Meltzer – polityk i biznesmen z Bergen opracował propozycję norweskiej flagi, która aktualnie funkcjonuje jako oficjalny symbol kraju. Mając na uwadze dotychczasową unię z Danią oraz ówcześnie trwającą unię ze Szwecją zaprojektował on flagę opartą na krzyżu skandynawskim w kolorystyce nawiązującej do sztandarów Danii i Szwecji. Projekt Meltzera spodobał się Norwegom na tyle, że podjęte zostały starania mające na celu ustanowienie flagi symbolem narodowym Norwegii, jednakże zapisy w konstytucji z 1814 roku jasno określały, że jednym ze znaków rozpoznawczych państwa jest flaga unii szwedzko-norweskiej. Dla Norwegów był to wyraźny przejaw szwedzkiej dominacji, dlatego w 1844 roku podjęto decyzję o zmianie flagi unii. Od tej pory flagę wspólnoty stanowiło połączenie projektu Meltzera, ze złoto-niebieską flagą Szwecji, co miało świadczyć o równości obu państw. Symbol unii umieszczono zarówno w kantonie szwedzkiej, jak i norweskiej flagi, której podstawą stała się propozycja biznesmena z Bergen nawiązująca do niebiesko-białego krzyża skandynawskiego na czerwonym tle. Nowa flaga unii nie spodobała się jednak wszystkim. Wśród Szwedów pojawiły się opinie mówiące o zbezczeszczeniu ich flagi narodowej. Niektórzy nowy symbol nazywali żartobliwie „sałatką śledziową” (szw. Sillsallaten) ze względu na układ barw przypominający sposób dekoracji tej słynnej skandynawskiej potrawy.

Flaga unii personalnej Szwecji i Norwegii do 1844 roku.

Pomimo zmian, jakie zaszły w 1844 roku stosunki obu państw pozostawały napięte. Norweski parlament pod koniec XIX wieku usunął z flagi narodowej symbol unii, natomiast 10 czerwca 1905 roku doszło do całkowitego rozwiązania wspólnoty szwedzko-norweskiej. Znak unii pozostał jednak częścią szwedzkiego symbolu narodowego jeszcze przez kilka miesięcy. Obecny wygląd flagi Szwecji został ostatecznie ustanowiony 22 czerwca 1906 roku przez tak zwane „Prawo Flagi”, które zmieniało m.in. dotychczasową barwę niebieską na wyraźnie jaśniejszą.

Finowie do 1917 roku nie posiadali własnej flagi. W czasie trwania unii pomiędzy Szwecją i Norwegią, Finlandia znajdowała się pod panowaniem Imperium Rosyjskiego, dlatego jako symbolu narodowego używano flagi rosyjskiej. Początków biało-niebieskiej flagi należy dopatrywać się dopiero w połowie XIX wieku. Po licznych atakach ze strony wrogów Imperium Rosyjskiego na fińskie statki handlowe zaczęto rozpatrywać różne możliwości identyfikacji własnych okrętów. W tym samym czasie car Aleksander II zatwierdził regulamin klubu jachtowego znajdującego się w regionie Uusimaa (szw. Nyland) na mocy, którego wszystkie jednostki należące do organizacji miały używać flagi z niebieskim krzyżem skandynawskim na białym tle oraz godłem regionu w prawym górnym rogu. W 1862 roku podjęto decyzję, że pozostałe kluby żeglarskie będą używały tego samego wzoru flagi z godłem rodzimej prowincji. Wydarzenia te najprawdopodobniej miały znaczący wpływ na debatę dotyczącą sposobu identyfikacji okrętów fińskich na morzu, ponieważ poeta Zacharias Topelius jako pierwszy zaproponował, aby wzór flagi używanej przez kluby jachtowe uznać za symbol narodowy.

W 1917 roku, kiedy Finlandia odzyskała niepodległość, dyskusja na temat posiadania własnej flagi narodowej rozgorzała na nowo. Ogłoszono konkurs, który ostatecznie miał wyłonić zwycięski wzór spośród zgłoszonych propozycji. Wśród wielu pomysłów dominowały projekty oparte na biało-niebieskiej kolorystyce, bądź wzorze herbu Finlandii przedstawiającego złotego lwa w czerwonej oprawie (w latach 1917-1918 roku właśnie tego wzoru używano jako tymczasowej flagi państwa). Ostatecznie zdecydowano, że narodową flagą Finlandii zostanie propozycja przedstawiająca niebieski krzyż skandynawski na białym tle, co stanowiło jednoczesne nawiązanie do modelu szwedzkiego i rosyjskiego.

Przeczytaj także:  Od „Kalevali” do niepodległości Finlandii

Po odzyskaniu przez Finlandię niepodległości mieszkańcy szwedzkojęzycznych Wysp Alandzkich, które do 1809 roku pozostawały w rękach Szwedów, zaczęli obawiać się o swój język oraz kulturę, dlatego wyrazili chęć ponownego przyłączenia wysp do Szwecji. Spowodowało to powstanie konfliktu pomiędzy Finlandią i jej zachodnim sąsiadem, który w 1921 roku rozpatrywała Liga Narodów. Ostatecznie archipelag pozostał w granicach Finlandii z zastrzeżeniem autonomii dla jego mieszkańców. Pomimo, iż sprawę przynależności Wysp Alandzkich rozwiązano na początku lat dwudziestych XX wieku, mieszkańcy autonomicznego terytorium Finlandii ustanowili własną flagę dopiero w 1954 roku. Jej podstawę stanowiły barwy Szwecji z dodatkiem czerwonego krzyża. Flaga jest używana do dnia dzisiejszego.

W Islandii, będącej początkowo pod panowaniem norweskim, a następnie duńskim, do 1915 roku w użyciu oficjalnie był Dannebrog. Pierwszy pomysł utworzenia odrębnej flagi pojawił się na początku XIX wieku, kiedy to podróżnik Jørgen Jørgensen, podczas wyprawy mającej na celu przejęcie przez Brytyjczyków handlu z Islandią, ogłosił się… królem wyspy. Krótko po przejęciu władzy Duńczyk przyjął własną flagę, która przedstawiała trzy srebrne dorsze na błękitnym tle. Rządy Jørgensena nie trwały jednak długo. Po miesiącu podróżnik został zmuszony zrezygnować z władzy, zaś zaproponowana przez niego flaga wyszła z użycia. To wydarzenie odegrało jednak znaczną rolę w ożywieniu dążeń niepodległościowych wyspiarzy, ponieważ kilkanaście lat później malarz Sigurður Guðmundsson zaproponował, aby symbolem jednoczącym naród islandzki został srebrny sokół na niebieskim tle. W 1897 roku poeta Einar Benediktsson napisał artykuł do gazety, w którym twierdził, iż flaga z sokołem nie jest zgodna z tradycjami międzynarodowymi w związku, z czym powinna zostać zmieniona. Na łamach gazety zaproponował nowy wzór flagi, która przedstawiała biały krzyż na niebieskim tle. Propozycja Benediktssona spotkała się z dużą aprobatą wśród Islandczyków, jednakże król Danii Chrystian X nie wyraził zgody na jej używanie poza terytorium Islandii ze względu na duże podobieństwo do ówczesnej flagi Grecji. Islandczycy się nie poddali i w 1915 roku zaproponowano nowy wzór flagi, którego twórcą był Matthías Þórðarson. Projekt zakładał użycie czerwono-białego krzyża skandynawskiego w niebieskiej oprawie, co było jednocześnie nawiązaniem do barw używanych przez Duńczyków oraz Norwegów, z którymi Islandczycy czuli się silnie związani kulturowo. Flaga została zaakceptowana przez króla dopiero w 1918 roku, kiedy Islandia stała się niepodległym królestwem pozostającym w unii personalnej z Danią. W 1944 roku wyspa lodu i ognia ogłosiła się republiką, co ostatecznie zakończyło związek obu państw. W efekcie tych wydarzeń dokonano korekty we fladze narodowej zmieniając dotychczasowy odcień koloru niebieskiego na ciemniejszy, który funkcjonuje do dnia dzisiejszego.

Wyspy Owcze, podobnie jak Islandia, wraz z zawarciem duńsko-norweskiej unii personalnej w 1380 roku przeszły pod panowanie władców Danii. W związku z tym jedynym używanym przez wyspiarzy od wieków sztandarem był Dannebrog. Po wydarzeniach, jakie zaszły w 1918 roku w nieodległej Islandii oraz po uznaniu przez króla Danii islandzkiej flagi jako symbolu narodowego, studiujący w Kopenhadze Farerowie uznali, że Wyspy Owcze także powinny posiadać własną flagę, która świadczyłaby o poczuciu tożsamości narodowej najmniejszej wspólnoty nordyckiej, dlatego stworzyli wzór przedstawiający czerwony krzyż z niebieskim obramowaniem na białym tle. Pomimo tego, iż flaga nie była oficjalnie zatwierdzona mieszkańcy Wysp Owczych zaczęli używać jej zarówno na morzu jak i na terytorium całego archipelagu, nie zważając przy tym na opinię parlamentu z siedzibą w Tórshavn.

W 1940 roku Dania znalazła się pod okupacją Niemiec, zaś Wyspy Owcze zostały zajęte przez Wielką Brytanię. Aby odróżnić farerskie statki od okrętów okupowanej Danii władze brytyjskie 25 kwietnia 1940 roku oficjalnie uznały projekt flagi stworzonej przez studentów z Wysp Owczych za znak rozpoznawczy Farerów na morzu. Po wojnie kwestia flagi ponownie pojawiła się w negocjacjach dotyczących przyszłych stosunków między Duńczykami i mieszkańcami archipelagu. Ostatecznie w 1948 roku rząd duński uznał flagę przedstawiającą czerwono-niebieski krzyż skandynawski na białym tle za oficjalny symbol narodowy Wysp Owczych.

Geneza i symbolika flag  państw nordyckich. Zdj. Opracowanie własne.

Historia dążenia poszczególnych narodów nordyckich do posiadania własnej flagi pokazuje, dlaczego państwa Europy Północnej są uważane za jedne z najbardziej patriotycznych krajów na świecie i chętnie korzystają ze swoich symboli narodowych. W ubiegłym roku YouGov przeprowadził sondaż mający na celu zbadanie poziomu patriotyzmu w poszczególnych krajach świata. Spośród liderów wyłoniono dwadzieścia państw, których mieszkańcy mają silne poczucie tożsamości narodowej. Wśród nich znalazły się cztery kraje nordyckie: Finlandia, Szwecja, Norwegia i Dania.

Posługiwanie się symbolami narodowymi w Europie Północnej to jednak nie tylko przejaw patriotyzmu i dumy narodowej, ale również tradycja. Duńczycy, Szwedzi, czy Norwegowie używają swoich flag przy okazji świąt narodowych oraz podczas uroczystości prywatnych takich jak urodziny, czy skromne przyjęcie w ogrodzie. Maszty z flagą zawierającą motyw krzyża skandynawskiego można spotkać na obszarze Europy Północnej praktycznie na każdym kroku. W części krajów nordyckich funkcjonują nawet specjalne zasady regulujące sposób posługiwania się flagą oraz instytucje odpowiedzialne za promowanie i ochronę historii flagi państwowej.

Ze szczególnym przywiązaniem do symbolów narodowych można spotkać się w ojczyźnie Christiana Andersena. W Danii Dannebrog jest wszędzie poczynając od przydomowych masztów, a kończąc na produktach spożywczych, czy przyozdobionym w małe flagi papierze dekoracyjnym. Wielu Duńczyków uważa, że jest to zarówno przejaw dumy z posiadania najstarszej flagi na świecie, ale jednocześnie wspomniana już tradycja. Z biegiem lat Dannebrog zaczął być utożsamiany przez mieszkańców Danii ze szczęściem. Nic zatem dziwnego, że przechadzając się w dzień powszedni ulicami Kopenhagi można zwariować od wszechobecnej bieli i czerwieni. W końcu Dania to najszczęśliwszy kraj świata.

Przeczytaj także:  Dania w kaloszach szczęścia? Recenzja książek o „hygge” M. Wikinga i M.T. Søderberg

 

Zdjęcie tytułowe: Flagi państw nordyckich. Zdj. sharyn morrow / Flickr / CC.

Polub nas na Facebooku!