Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Tomas Venclova „Obrócone w ciszę” – poetycki przewodnik podróży w czasie

Trudno nie myśleć o biografii autora, gdy czyta się utwory Tomasa Venclovy ze zbioru „Obrócone w ciszę” (Zeszyty Literackie, Warszawa 2017), wydanego z okazji obchodzonych w ubiegłym roku 80. urodzin poety Tomasa Venclovy. Lektura pozwala czytelnikowi poczuć się tak, jakby powoli, ze strony na stronę, cofał się w czasie. Nie jest to poezja łatwa, ale zgłębienie jej może przynieść czytelnikowi spokój i wyciszenie.

Chcesz dowiedzieć się więcej na ten temat? Subskrybuj nasz newsletter!
Raz w miesiącu otrzymasz na swoją skrzynkę zestawienie najważniejszych artykułów.

Jesteśmy wszyscy zarażeni teorią odbicia – przekonani, że wystarczy nam zaznajomić się szczegółowo z okolicznościami życia autora, a zrozumiemy jego utwory; że między jednym a drugim istnieje prosta zależność. W istocie jednak pomiędzy wierszem a życiem istnieje, wręcz przeciwnie, niezależność, i to właśnie niezależność wiersza od życia pozwala mu przyjść na świat – pisał Josif Brodski w przedmowie do tomiku wierszy Tomasa Venclovy pod tytułem „Rozmowa w zimie” (Fundacja Zeszytów Literackich, 2001).

Trudno jednak nie myśleć o biografii autora, gdy czyta się utwory ze zbioru „Obrócone w ciszę”. Książka została wydana z okazji 80. urodzin Tomasa Venclovy w Serii Poetyckiej „Zeszytów Literackich”. Pozwala czytelnikowi poczuć się tak, jakby powoli, ze strony na stronę, cofał się w czasie. Poeta bowiem postanowił, by przekłady jego wierszy uporządkować w kolejności odwrotnie chronologicznej. Tom otwiera zatem wiersz z 2016 roku, zamyka natomiast jeden z wcześniejszych, bo z lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku.

W zbiorze poetyckim „Obrócone w ciszę” znalazły się polskie przekłady utworów Tomasa Venclovy, które nie zostały włączone do wydanego w 1989 roku, a później wznawianego i rozszerzanego, tomiku wierszy „Rozmowa w zimie”. W książce zebrano przekłady pięciu tłumaczy. Autorem wielu jest poeta Stanisław Barańczak, który tłumaczył także wiersze w tomie „Rozmowa w zimie”; przekładów innych wierszy dokonali Zbigniew Dmitroca, Beata Kalęba, Alina Kuzborska oraz Adam Pomorski. Większość stanowią utwory z lat dziewięćdziesiątych i te napisane po roku 2000.

Mimo to warto pokusić się o małą biograficzną podróż w przeszłość, by przybliżyć czytelnikom sylwetkę autora. Rozpoczniemy ją w Paryżu, gdzie w 1982 roku powstaje redakcja kwartalnika „Zeszyty Literackie”. Tomas Venclova nawiązał z nią współpracę już rok później. Wraz z nim do zespołu redakcyjnego należeli m.in. Czesław Miłosz, Josif Brodski, Adam Zagajewski i Stanisław Barańczak. Pismo do lat dziewięćdziesiątych wydawano w Paryżu, później w Warszawie.

Fundacja Zeszytów Literackich, obecny wydawca „Zeszytów Literackich”, opublikowała w Polsce wiele przekładów Venclovy, m.in. wspomniany tomik „Rozmowa w zimie” (1989; wyd. II: 1991; wyd. III: 2001), a także m.in. zbiór esejów „Opisać Wilno” (tłum. Alina Kuzborska, 2006) czy książkę „Z dzienników podróży” (tłum. Alina Kuzborska, 2010). Warto wspomnieć także o publikacjach takich jak „Wilno. Przewodnik biograficzny” (tłum. Beata Piasecka, Państwowy Instytut Wydawniczy 2013) czy korespondencja poety z filozofem Leonidasem Donskisem „Poszukiwanie optymizmu w epoce pesymizmu. Europa Wschodnia – przeczucia i prognozy” (tłum. Małgorzata Gierałtowska, Kamil Pecela, Wydawnictwo KEW 2015).

Przeczytaj także:  Miłość nieodwzajemniona

Ten jeden z najsłynniejszych współczesnych poetów litewskich w Polsce bywa często wspominany przy okazji jego znajomości z Czesławem Miłoszem. Poeci poznali się na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, gdzie przez pewien czas prowadzili wykłady na temat literatury. Tomas Venclova wyemigrował do Stanów Zjednoczonych w 1977 roku. Po Berkeley zaczął wykładać na Uniwersytecie w Yale, gdzie z biegiem lat został profesorem języków słowiańskich i literatury.

Bezpośrednią przyczyną emigracji było niebezpieczeństwo represji politycznych za działalność na rzecz praw człowieka w Wilnie lat 70. Tomas Venclova działał w litewskiej Grupie Helsińskiej na rzecz praw człowieka, współpracował także z „Kroniką Kościoła Katolickiego w ZSRR”, pismem podziemnym na temat Kościoła i prześladowaniom, jakich doświadczał przez ówczesne władze.

Przeczytaj także:  Matka chrzestna. Tomas Venclova o Ludmile Aleksiejewej i o tym, jak powstawała Litewska Grupa Helsińska

Poeta mieszkał w Wilnie w latach 70., a wcześniej, między 1954 a 1960 rokiem, studiował lituanistykę na Uniwersytecie Wileńskim. Nie można nie wspomnieć o studiach semiotycznych i rusycystycznych na Uniwersytecie w Tartu na przełomie lat 60. i 70., czyli w kolebce jednej z najsłynniejszych szkół semiologicznych ubiegłego wieku i w czasie, gdy ukazało się przełomowe dzieło Jurija Łotmana „Struktura tekstu artystycznego”.

Tomas Venclova swój poetycki debiut publikuje dwa lata później, w 1972 roku. Jest to tomik poetycki w języku litewskim pod tytułem „Kalbos ženklas” (pol. Znak mowy). Dalsza podróż w przeszłość prowadzi nas do Moskwy i Leningradu, gdzie poeta mieszkał na początku lat 60. i gdzie zawarł znajomość z Anną Achmatową, Borisem Pasternakiem i Josifem Brodskim. Później został tłumaczem ich poezji na język litewski.

Tu warto przypomnieć, że Tomas Venclova na przestrzeni lat zasłynął z literackich przekładów. Na język litewski tłumaczył także m.in. poezję Mariny Cwietajewej, Thomasa Stearnsa Eliota czy utwory Jamesa Joyce’a, a z polskiego dorobku m.in. Czesława Miłosza, Cypriana Kamila Norwida i Wisławy Szymborskiej. Podróż kończymy u początków, czyli w Kłajpedzie nad Bałtykiem, gdzie poeta przychodzi na świat 11 września 1937 roku, jako syn Antanasa Venclovy, litewskiego pisarza i poety.

Jedną w pierwszych rzeczy, jaka nasuwa się na myśl przy lekturze poezji Tomasa Venclovy jest porządek. Autor przywiązuje wagę do formy, duże znaczenie ma rytm oraz układ wersów. Nie jest to poezja łatwa, ale zgłębienie jej może przynieść czytelnikowi spokój i wyciszenie. Josif Brodski pisał, że aby poezja mogła podróżować w czasie, musi odznaczać się niepowtarzalną intonacją i oryginalnym, właściwym tylko sobie widzeniem świata. Słowa te bez wątpienia trafnie charakteryzują twórczość Tomasa Venclovy.

 

Tomas Venclova „Obrócone w ciszę”, Zeszyty Literackie, Warszawa 2017.

 

Zdjęcie tytułowe: Tomas Venclova. Zdj. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Litwy / Flickr.

Polub nas na Facebooku!