W społecznej pułapce. O książce „W sztucznym świetle” Deniz Ohde

Deniz Ohde urodziła się we Frankfurcie w 1988 roku, a W sztucznym świetle jest jej literackim debiutem. To debiut wymarzony, ponieważ został zauważony przez krytyków i w 2020 roku otrzymał nominacje do ważnej w Niemczech nagrody Deutscher Buchpreis, gdzie wyróżnia się najlepsze niemieckojęzyczne powieści. Na polską edycję książki musieliśmy czekać niespełna dwa lata, aby w 2022 roku ujrzeć ją w przekładzie Zofii Sucharskiej, tłumaczki m.in trzykrotnie wyróżnionej w ogólnopolskim konkursie na najlepsze tłumaczenie z literatury niemieckojęzycznej. Autorka i tłumaczka książki to twórczynie młodego pokolenia. I to też książka, która w głównej mierze młodego pokolenia dotyczy.

W swojej debiutanckiej powieści Ohde przybliża losy małej rodziny tureckich migrantów żyjących w Niemczech. O życiu rodziny dowiadujemy się od pierwszoplanowej narratorki, która mierzy się z nierównościami społecznymi najpierw na etapie edukacji, a później na rynku pracy. Mimo, że bohaterka jest drugim pokoleniem imigranckiej rodziny, wychowanej już w kulturze niemieckiej, to fakt ten nie ułatwia jej odnalezienia się w społeczeństwie. Choć dziewczynka jest Niemką, to wszyscy oceniają ją przez pryzmat pochodzenia jej rodziców. Bohaterka żyje w przekonaniu, że ukrywa swoją prawdziwą tożsamość, a robi to, ponieważ przez rodziców została wychowana w poczuciu wstydu za korzenie tureckie (rodzice przekonali ją, że dla jej bezpieczeństwa najlepiej, aby nikomu nie rzucała się w oczy i w ogóle nie zabierała głosu, na przykład, w szkole, a ponadto bohaterka przez długi czas ukrywa swoje tureckie imię) oraz z powodu opresyjnego systemu, który nie ułatwia życia imigrantom. Istotnym tłem historii są odradzające się ruchy neonazistowskie i przestarzały system edukacji, w którym inność (w przypadku bohaterki inność związana jest z pochodzeniem i z przynależnością do robotniczej klasy społecznej) nie ma racji bytu.

Prowadzona pierwszoosobowa narracja pozwala lepiej utożsamić się z bohaterką i wejść w emocjonalny stan świadomości dziewczynki. Ohde wiarygodnie przedstawia psychikę bohaterki i jej kształtującą się w niesprzyjających warunkach osobowość. Na bohaterkę powieści w dużym stopniu wpływ ma zjawisko społeczne nazywane samospełniającym się proroctwem, polegające na wierze w przypuszczenia innych i w konsekwencji zachowywanie się zgodnie z nimi. Dziewczynka dorasta w rodzinne pełnej bezradności i ta bezradność jest jej przekazywana. Bohaterka nie wiedzie łatwego życia, ale dorastając nabiera świadomości otaczającego ją świata, któremu zaczyna się przeciwstawiać. Niestety nie zawsze skutecznie. Jeżeli coś już zostało za młodu wdrukowane w człowieka nie jest łatwo się tego pozbyć, ale wina nie powinna spadać na jednostkę, a na niepoprawnie działający system.

W sztucznym świetle to bardzo ważna pozycja ze względu na wątki, które podejmuje. Deniz…