Aneksja Kraju Kłajpedy w marcu 1939 roku

W sprawie przejęcia, a następnie utraty Kraju Kłajpedy można wyróżnić trzy zasadnicze kwestie: zajęcie tych ziem przez Litwę nielegalnymi środkami ze złamaniem prawa międzynarodowego, nieudaną politykę asymilacyjną względem ludności niemieckiej i miejscowej litewskiej oraz fiasko polityki zagranicznej Kowna, w ramach której i tak nie było specjalnej możliwości manewru wobec wrogich zamiarów III Rzeszy. Sprawiły one, że w 1939 roku w zasadzie niemożliwe było utrzymanie przez Kowno Kłajpedy wyłącznie własnymi siłami, bez jakiegokolwiek wsparcia politycznego lub militarnego z zewnątrz.

Powstanie kłajpedzkiej autonomii

Kraj Kłajpedy (spotyka się także mylące określenie „Okręg Kłajpedy”, które oznacza tylko jedną z trzech jednostek administracyjnych tworzący całe omawiane terytorium) bardzo często przez etnografów traktowany jest jako piąta część składowa etnograficznej Litwy (obok Żmudzi, Auksztoty, Suwalszczyzny i Dzukii), z uwagi na długoletni odrębny od reszty kraju charakter, skład ludnościowy i przynależność polityczną. Wielowiekowa część składowa Prus Książęcych, Królestwa Prus i Cesarstwa Niemieckiego w 1918 roku została odłączona od Rzeszy i oddana pod zarząd Lidze Narodów jako jej mandat pod nadzorem Francji. Był to wąski pas lądu na prawym brzegu Niemna, obejmujący tereny od Kłajpedy, przez Szyłokarczmę aż do okolic Taurogów. W składzie Litwy ten obszar znalazł się w wyniku akcji, mającej, według współczesnych kryteriów, cechy tzw. wojny hybrydowej. W styczniu 1923 roku doszło do pozorowanego powstania ludności litewskiej na obszarze Kraju Kłajpedy, podczas którego przebrani za miejscowych cywilów żołnierze litewscy jako „Narodowy Komitet Ratowania Małej Litwy” (lit. Vyriausiasis Mažosios Lietuvos gelbėjimo komitetas) zajęli Kłajpedę i pozostałe ziemie, a następnie wystosowali do Kowna prośbę o przyłączenie terytorium do Litwy. Rząd kowieński przychylił się do „prośby”, a aneksja miesiąc później została uznana przez Konferencję Ambasadorów jako fait accompli.

Rok później na zajętych terenach została powołana autonomia Kraju Kłajpedy. Ustanowiono osobne ustawodawstwo, władzę sądowniczą, administracyjną, finansową, niemiecki stał się językiem urzędowym a Litwa objęła mniejszość niemieckojęzyczną ochroną. Władzę sprawował mianowany przez prezydenta Litwy i za akceptacją Sejmiku gubernator, który nadzorował władzę wykonawczą, czyli 5-osobowy Dyrektoriat mianowany przez Sejmik. Sama wspomniana izba ustawodawcza składała się z 29 deputowanych wybieranych w wolnych i równych wyborach. Ponadto terytorium przysługiwało 5 deputowanych do Sejmu w Kownie.

W tym istotnym dla odrodzonej Litwy– z uwagi na potencjał gospodarczy i dostęp do morza – regionie skład narodowościowy był mieszany. Na podstawie deklaracji językowych podanych w spisie ludności w 1925 roku ustalono następujący skład narodowościowy Kraju Kłajpedy (ok. 141 tysięcy osób): ok. 45% stanowili Niemcy, ok. 27% Litwini, a ok. 24% tzw. „kłajpedzianie” (dokładne dane w różnych dostępnych…