To był także rok Stanisława Narutowicza. Śladami sygnatariusza na Żmudzi

Na daleką Żmudź

Jan Skłodowski, spiritus movens wyjazdu, który odbył się w drugiej połowie września, to postać od lat zafascynowana Litwą. W 2014 r. wydał książkę poświęconą cmentarzom polskim na Żmudzi, dwa lata później aktywnie włączył się w rok Henryka Sienkiewicza, organizując wyjazd na Laudę, który miał okazję relacjonować także Przegląd Bałtycki. W tym roku postawił na Narutowiczów. Nie wspomnieć o tych dwóch postaciach w roku stulecia Polski i Litwy byłoby grzechem. Takie określenie chyba jest prawidłowe, choć bracia byli religijnymi sceptykami.

Gabriel, urodzony w 1865 r. w Telszach, kształcił się podobnie jak brat w Gimnazjum w Lipawie, później zaś w Petersburgu i Szwajcarii, zostając inżynierem hydrotechnikiem, profesorem Politechniki w Zurychu. Wolna Polska powierzyła mu funkcję ministra robót publicznych, spraw zagranicznych, a także pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej. Zginął w grudniu 1922 r. w siedzibie „Zachęty” od kuli fanatyka. Z kolei starszy brat Stanisław, lub jak mówią Litwini Stanislovas, opowiedział się za młodą Republiką Litewską. Prowadził pracę oświatową i kulturalną wśród litewskich chłopów. Był twórcą Republiki Olsiadzkiej. 16 lutego 1918 r. złożył podpis, co ważne w polskiej pisowni, pod aktem niepodległości Litwy zostając jednym z dwudziestu sygnatariuszy, o których do dziś uczą się w szkołach litewscy uczniowie i studenci. Zginął śmiercią samobójczą, nie mogąc pogodzić się z zepsutymi stosunkami polsko-litewskimi, lub co bardziej prawdopodobne, wieloletnią chorobą syna. Nie będziemy przytaczać tutaj jego pełnej, frapującej biografii. Postać Stanisława Narutowicza przybliżył w 2017 r. Przegląd Bałtycki.

Nasz wyjazd rozpoczął się w Warszawie, na placu Teatralnym, gdzie przed wojną urzędował także mający związki z Litwą prezydent Stefan Starzyński.

O szóstej rano wyjechaliśmy w długą podróż, przez Mazowsze, Suwalszczyznę, Godlewo, Kowno, a także litewskie Kroże, w których zrobiliśmy przystanek, poświęcając parę chwil historii Kolegium Jezuickiego funkcjonującego tu przez lata.

Ufundowane przez zwycięzcę spod Kircholmu hetmana Jana Karola Chodkiewicza, rozsławione przez jezuitę Macieja Kazimierza Sarbiewskiego (1595-1640). Sarbiewski, sam wychowanek szkół jezuickich w Pułtusku, nauczał w Krożach poetyki. Przełożeni widząc jego zamiłowanie do łaciny wysłali go na studia do Rzymu. Tutaj rozwinął się jego talent poetycki: za liryki pisane po łacinie zyskał miano „chrześcijańskiego Horacego” i uznanie samego papieża Urbana VIII. Po powrocie do kraju został nadwornym kaznodzieją króla Władysława IV. Z głębi Żmudzi — na dwór papieski i królewski. A wszystko zaczęło się skromnych murach kolegium w Krożach...

– pisała parę lat temu w „Buncie Młodych Duchem” Dorota Giebułtowicz, również uczestniczka naszej podróży śladami Narutowiczów we wrześniu 2018 r. Kogo zresztą na tym wyjeździe nie było? Towarzystwo…