Pytam dr Violetę Pansevič z Działu Informacji i Upowszechniania Dokumentów Litewskiego Państwowego Archiwum Historycznego, jakie jest znaczenie Ludwika Rezy (czasem taką spolszczoną pisownię można spotkać w tekstach naukowych), urodzonego w 1776 roku na Mierzei Kurońskiej pastora kościoła luterańskiego, dla Małej Litwy, a więc terenów Prus Wschodnich zamieszkałych przez ludność litewską wyznania ewangelickiego.
– Na Litwie, a szczególnie w regionie Małej Litwy, Martin Ludwig Rhesa jest uznawany za jedną z ważnych postaci litewskiej kultury, nauki i tożsamości. Zarówno w środowisku naukowym, jak i w szerszej świadomości społecznej funkcjonuje jako wybitny pośrednik między kulturami – mówi Przeglądowi Bałtyckiemu dr Pansevič. Podkreśla, że choć, podobnie jak Kant, był obywatelem Prus i profesorem Uniwersytetu w Królewcu, potrafił połączyć niemiecką tradycję intelektualną epoki Oświecenia z głębokim przywiązaniem do języka litewskiego i kultury litewskiej.
– To właśnie jego działalność przyczyniła się do wprowadzenia litewskiego folkloru oraz twórczości Kristijonasa Donelaitisa w szerszy, europejski obieg kulturowy. Na obszarze Małej Litwy pamięć o Rhesie stała się ważnym elementem regionalnej tożsamości. Jednym z najważniejszych miejsc związanych z jego dziedzictwem jest Juodkrantė, położona w pobliżu jego rodzinnej miejscowości Karvaičiai (Karwaiten), która z czasem została zasypana przez piaski. To tutaj działa Centrum Kultury im. Ludwika Rhesy, organizujące wystawy oraz podejmujące działania na rzecz zachowania i popularyzacji dziedzictwa kulturowego Mierzei Kurońskiej – przypomina badaczka z wileńskiego archiwum.
Interesuje mnie to, jak zaczęło się jej zainteresowanie Rezą. – Wszystko rozpoczęło się w 2024 roku, podczas stażu w Archiwum Państwowym w Olsztynie. Poszukując materiałów dotyczących Litwy, odkryłam, że w zasobie Archiwum przechowywane są dokumenty dotyczące Uniwersytetu w Królewcu oraz działającego przy nim Seminarium Litewskiego. Analiza tych materiałów pozwoliła mi bliżej poznać działalność i dorobek Martina Ludwiga Rhesy – wskazuje dr Pansevič, która po przeprowadzeniu kwerendy wzięła udział w olsztyńskiej konferencji naukowej poświęconej Immanuelowi Kantowi w listopadzie 2024 roku. Akurat ten rok sejmik warmińsko-mazurski ogłosił Rokiem Kanta, a w regionie odbyło się wiele wydarzeń związanych z upamiętnieniem autora Krytyki czystego rozumu.
– W Olsztynie wygłosiłam referat dotyczący Seminarium Litewskiego, oparty na dokumentach odnalezionych w zasobie miejskiego Archiwum Państwowego – dodaje nasza rozmówczyni.
Co mieszkańcy stolicy zobaczą na wystawie?
– Warszawiacy oglądający wystawę będą mieli okazję odkryć mało znany aspekt historii polsko-litewskich związków kulturowych – związki między działalnością naukową Martina Ludwiga Rhesy a twórczością Adama Mickiewicza – informuje dr Violeta Pansevič.
– Podczas studiów w Wilnie poeta zetknął się bowiem z pracami Rhesy poświęconymi historii, językowi i kulturze dawnej Litwy. Zawarte w nich informacje, opisy i materiały mogły stanowić dla Mickiewicza jedno ze źródeł wiedzy o litewskiej przeszłości i dostarczyć inspiracji wykorzystywanych później w jego twórczości, w tym w poemacie „Grażyna”. To właśnie dzięki badaniom Rhesy poeta mógł czerpać z litewskiego dziedzictwa, wówczas jeszcze niemal nieznanego polskim czytelnikom – dodaje badaczka. W tym sensie królewiecki uczony stał się pośrednikiem między kulturą litewską a polskim romantyzmem.
Na temat wystawy rozmawiałem także z prof. Norbertem Kasparkiem z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
Profesor poinformował nas, że wystawa została przygotowana przez trzy osoby: Cezarego Rzepczyńskiego, Ewelinę Gołębiowską oraz wspomnianą już Violetę Pansevič. Inicjatorem i „dobrym duchem” wystawy był właśnie prof. Kasparek. Wstęp do dwujęzycznej ekspozycji, prezentowanej wcześniej w Nidzie na Mierzei Kurońskiej, napisał dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych.
– Wystawa została dobrze przyjęta na Litwie – informuje profesor. – W pewnym sensie udało nam się zaskoczyć Litwinów, na wystawie jest wiele rzeczy, o których nie wiedzieli. W naszym olsztyńskim archiwum, do którego w wyniku sytuacji wojennej z 1945 roku trafiło wiele dokumentów z Królewca, mamy bowiem kilkanaście nieznanych na Litwie dokumentów związanych z Rezą – wskazuje profesor.
Prof. Kasparek twierdzi, że całe zainteresowanie Rezą w Olsztynie zaczęło się od wspomnianego już Roku Kanta ogłoszonego m.in. z inicjatywy miejscowego archiwum w 2024 roku. – Wydaliśmy wtedy „Traktat o wieczystym pokoju” królewieckiego filozofa w trzech językach: po niemiecku, francusku i po polsku. Na język polski tę publikację przetłumaczył Szymon Bielski. Z rozpędu zaczęliśmy zajmować się także Rezą, zwłaszcza że w Olsztynie znajdują się dokumenty z nim związane – mówi Przeglądowi Bałtyckiemu prof. Kasparek, który podkreśla, że w przyszłości chciałby także wydać utwory Rezy w trzech językach: po polsku, litewsku i po niemiecku.
Ludwig Rhesa (1776-1840) – litewski filolog, poeta, krytyk literacki, a także pastor ewangelicki. Urodził się na Mierzei Kurońskiej. Kształcił się na Uniwersytecie „Albertyna” w Królewcu, gdzie w 1799 roku uzyskał stopień doktora nauk teologicznych. W tym samym roku ordynowano go na pastora. W czasie wojen napoleońskich (1812-1814) był kapelanem w wojsku pruskim. Od 1807 roku wykładał teologię na „Albertynie”, zaś w 1818 roku został dyrektorem Seminarium Języka Litewskiego w Królewcu. Przygotował nowe litewskie tłumaczenie Pisma Świętego, a także zbiór litewskich pieśni ludowych. W 1818 roku wydał po niemiecku tłumaczenie Donelaitisa: Das Jahr in vier Gesängen. Ein ländliches Epos aus dem Litauischen des Christian Doneleitis, genannt Donalitius. Wydawał także poezję w języku niemieckim. Należał do królewieckiej loży masońskiej.
W artykule zastosowaliśmy zarówno pisownię oryginalną, niemiecką „Ludwig Martin Rhesa”, jak i spolszczoną „Ludwik Reza”. W litewskich publikacjach jego nazwisko oddaje się często jako „Liudvikas Gediminas Rėza”.
Wystawa w ambasadzie Litwy będzie pokazywana od 8 października do połowy listopada. Zwiedzanie wystawy po uprzednim kontakcie z placówką dyplomatyczną.
