Jan Zwartendijk. Holenderski konsul w Kownie, który ratował Żydów

Budowę pomnika dzielnego Holendra zaanonsował mediom na wiosnę 2018 r. wicemer Kowna Simonas Kairys. Jest ona owocem czteroletniej współpracy między Litwą i Holandią. Dwa lata wcześniej w Wilnie ówczesny wiceminister spraw zagranicznych Litwy Mantvydas Bekešius spotkał się z dziećmi Jana Zwartendijka: Robertem, urodzonym w 1940 r. w Kownie, oraz Edith, rocznik 1927. Edith Zwartendijk opowiedziała litewskiemu wiceministrowi o początkach okupacji sowieckiej na Litwie. W spotkaniu wziął udział znany holenderski dziennikarz i pisarz Jan Brokken, autor „Bałtyckich dusz”. Wiceminister Bekešius wraz z ambasadorem Królestwa Niderlandów Bertem van der Lingenem zastanawiali się w jaki sposób spopularyzować zasługi Zwartendijka dla litewskich Żydów. Litewskie ministerstwo obiecało pomoc Brokkenowi w spopularyzowaniu tematu Zwartendijka. Są plany, by książka ukazała się jednocześnie w paru językach.

– Would we be as Courageous as Jan Zwartendijk Was? – pyta wielkimi literami na swojej stronie anglojęzyczna gazeta ukazująca się na Litwie “Kaunas full of culture”. A co wiedzą o nim przeciętni mieszkańcy Kowna?

Zaczęło się od Philipsa

Mało który kowieńczyk z wyboru zasłużył na książkę i pomnik w „tymczasowej stolicy Litwy” jak właśnie Zwartendijk, zwany przez Holendrów „naszym Raoulem Wallenbergiem” lub czasem także „de engel van Litouwen” oraz „de engel van Kaunas” („aniołem z Litwy”, „aniołem z Kowna” – dla nas Polaków, „aniołem ze Lwowa” była działaczka „Żegoty” Władysława Chomsowa). Jan Zwartendijk, urodzony w 1896 roku w Rotterdamie przedsiębiorca holenderski, od 1938 r. pracował w Kownie jako dyrektor biura lokalnego „Philips Electric”. Rok 1940 stanie się dla niego przełomowy – w wojnie z III Rzeszą padnie Holandia, zaś konsul holenderski w Kownie zostanie zwolniony w maju 1940 r. przez emigracyjny, antynazistowski rząd ze względu na swoje proniemieckie sympatie. Zwartendijk otrzymuje od niderlandzkiego ambasadora w Rydze L.P.J. De Deckera propozycję – zastąpić poprzedniego konsula. Powód jest dość prosty – w Litwie Kowieńskiej jest właściwie tylko jeden Holender godny tej funkcji. Zaraz po nominacji Związek Sowiecki wkracza na Litwę, rozpoczyna się trwająca rok okupacja – „rok strachu”. Dla litewskich Żydów jednak okazja, by przetrwać jeszcze parę miesięcy we względnym spokoju, choć rządy sowieckie także lokalnej społeczności żydowskiej trudno nazwać sympatycznymi. Wciąż istnieje jednak obawa, że III Rzesza może wkroczyć do Kowna. Bolszewicy wydają się po prostu mniejszym złem.

Po agresji III Rzeszy na Polskę w 1939 r. na Litwie zaczęło się pojawiać wielu Żydów-uchodźców. Gdy Zwartendijk jest już konsulem, pewnego dnia puka do niego para polskich Żydów, prosząc o pomoc. Chcą dostać wizę do Curaçao, holenderskiego terytorium zamorskiego, które nie zostało zajęte…