Głosowanie na trzeźwo, czyli jak wybrano i jak obradował litewski Sejm Ustawodawczy

Wybory bez Wilna, Kłajpedy i Połągi

Z oczywistych względów wybory nie mogły się odbyć na całym terytorium, do którego pretendowało młode państwo litewskie, nieuznane jeszcze na arenie międzynarodowej (a rozmach Litwini mieli ogromny, domagając się przyłączenia m.in. Suwałk, Białegostoku czy Grodna). Prawa głosu zostali pozbawieni mieszkańcy Wileńszczyzny, w tym czasie będącej pod administracją Polaków, litewskich Prus Wschodnich, a także Połągi, która znajdowała się pod władzą łotewską. Ogółem Sejm Ustawodawczy miał być wielki i liczyć 229 posłów, jednak na terytoriach kontrolowanych przez państwo litewskie udało się wybrać o połowę mniej.

Mimo to, a może także dla tego, wyborcy stawili się do urn licznie – oblicza się, że w dziesięciu okręgach głosować poszło nawet 90% obywateli. W wyborach przeprowadzonych na mocy ustawy z 1919 r. w dniach 14-15 kwietnia 1920 r. (ostatecznie rząd zdecydował się je przedłużyć, już w trakcie ich trwania, o jeden dzień) zgłoszono 31 list. Udział wzięli praktycznie wszyscy, poza Komunistyczną Partią Litwy, która głosowanie zbojkotowała, dążąc wówczas do stworzenia związanej na śmierć i życie z Rosją Sowiecką „rewolucyjnej i postępowej” Litwy. Co ważne, wyborom nadano charakter nie tylko powszechny, bezpośredni, tajny i równy, ale także proporcjonalny. Przedwojenna Litwa, podobnie jak Łotwa i Estonia, nie znała okręgów jednomandatowych, które na dobre przyjmą się dopiero w czasach sowieckich (po 1990 r. Łotwa i Estonia odejdą znów od głosowania większościowego, Litwini męczą się z nim do dzisiaj).

Pierwsze posiedzenie Sejmu odbyło się 15 maja, w drodze pewnego wyjątku, w Teatrze Miejskim w Kownie. Jednak jak wspomina działacz polski z Kowieńszczyzny Bohdan Paszkiewicz „na siedzibę litewskiego parlamentu została przeznaczona duża, dwupiętrowa kamienica, znajdująca się w jednej z zacisznych ulic Starego Miasta. Był to gmach dawnego, rosyjskiego, męskiego gimnazjum państwowego (...)  Budynek był obszerny, nawet za obszerny jak na potrzeby, którym miał obecnie służyć. Poza tym ani architekturą, ani wspaniałością wewnętrznego wystroju nie imponował i nie odpowiadał randze pierwszej instytucji państwowej”. Budynek znajdował się przy ulicy Gimnazjalnej 3, obecnie ma tu siedzibę Gimnazjum Uniwersyteckie Maironisa.

Obrady Sejmu Ustawodawczego otworzyła najstarsza wiekiem posłanka Gabrielė Petkevičaitė-Bitė, pisarka i publicystka, działaczka litewskiego odrodzenia narodowego, feministka, urodzona w 1861 r. Przedstawiciel mniejszości żydowskiej Simonas Rozenbaumas był co prawda o rok starszy, ale urodzony na Polesiu nie opanował dostatecznie języka litewskiego, więc tę funkcję mu odebrano. Później zostanie on m.in. ministrem ds. żydowskich – była specjalna teka przeznaczona dla Żydów i Białorusinów w rządzie Litwy – następnie zaś pierwszym konsulem Litwy w Tel Awiwie.

Chadecja versus lewica