Seweryn Pieniężny. Warmiak, orędownik pluralistycznej Rzeczypospolitej, ofiara obozu w Hohenbruch

Warmia i Kulturkampf

Aby lepiej zrozumieć kontekst, w którym wzrastał i pracował Seweryn Pieniężny, trzeba wspomnieć o wyjątkowości krainy historycznej zwanej Warmią. To część państwa krzyżackiego, która w połowie XV wieku weszła w skład Królestwa Polskiego. Pozostała w nim aż do rozbiorów Rzeczypospolitej pod koniec XVIII stulecia, gdy władzę nad tym obszarem przejęło Królestwo Prus. Tamtejsza ludność, w odróżnieniu od ościennych terytoriów pruskich, nie przeszła na protestantyzm. Zachowała również język polski i ścisłe związki z polską kulturą.

Ojciec Pieniężnego przybył na Warmię z Poznania po to, by wspomóc Jana Liszewskiego, założyciela i wydawcę „Gazety Olsztyńskiej”. Jej powstanie było odpowiedzią na wyzwania stojące przed mniejszością polską w całych Prusach Wschodnich, przede wszystkim na przybierającą na sile pod koniec XIX stulecia politykę germanizacji, realizowaną przez władze bismarckowskich Niemiec. Był to czas, kiedy w licznych społecznościach wiejskich i małomiasteczkowych dominowała jeszcze tożsamość lokalna lub regionalna. Przynależność narodowa dla wielu pozostawała abstrakcyjna.

Stopniowe rugowanie z przestrzeni publicznej języka polskiego sprawiało, że Warmiacy i Mazurzy stawali się obywatelami drugiej kategorii. Wielu z nich w obawie przed represjami i z chęci awansu społecznego ulegało zniemczeniu. Konflikt narodowościowy często nakładał się na konflikt religijny. Władze niemieckie upatrywały w osobach uznających prymat papieża zagrożenie dla spójności dopiero co zjednoczonego państwa. Ta tak zwana polityka Kulturkampfu (wojny kulturowej) była ważnym elementem kształtowania się zjednoczonych Niemiec pod koniec XIX wieku.

W całym kraju katolicy stanowili ponad jedną trzecią ludności. Na Warmii byli jednak większością, przez co zabiegi administracji państwowej miały tu ostrzejszy długotrwały przebieg. W przypadku luteranów mówiących po polsku państwo nie chciało uznać ich odrębności językowej, zmuszając do odprawiania nabożeństw i katechizacji w języku niemieckim. „Gazeta Olsztyńska” – wydawana w sercu regionu zamieszkanego przez polskojęzycznych Warmiaków – stawiała tamę polityce germanizacji. Poprzez dostarczanie rzetelnych informacji w języku polskim i zachęcanie do dumy z odmienności i różnorodności, promowano aktywne uczestnictwo w życiu publicznym państwa niemieckiego w duchu tolerancji.

W olsztyńskiej drukarni powstawały polskojęzyczne kalendarze, modlitewniki i śpiewniki – wiele z nich w dialekcie warmińskim. „Gazeta” szybko stała się najważniejszym pismem regionalnym ukazującym się w języku polskim, a Seweryn senior jej czołową postacią – w kwietniu 1891 roku przejął stery wydawnictwa. Związał się również z Joanną Liszewską, siostrą założyciela wydawnictwa, Jana.

Seweryn Pieniężny junior urodził się cztery lata po powstaniu „Gazety Olsztyńskiej” – 25 lutego 1890 roku w Olsztynie. Ukończył cztery klasy gimnazjum niemieckiego, blisko dwa lata był w prywatnej szkole prowadzonej przez ks. Walentego Barczewskiego w podolsztyńskim Brąswałdzie. To właśnie…