W stronę filozofii litewskiej. Omówienie zbioru „Między światami”

Podaj rękę filozofii, przywitaj się i zaprzyjaźnij, a owoce twojego poznania będą okazałe – to stwierdzenie można potraktować jako przekrojową parafrazę myśli filozoficznej w ogóle, być może za wyjątkiem tez głoszonych przez sceptyków. Filozofia jest królową nauk. Jest na szczycie piramidy ogólności; łączy nauki szczegółowe w integralny światopogląd filozoficzny. Filozofia daje propozycje odpowiedzi, podpowiada kierunki dalszych poszukiwań. Można przygotować długą listę pozytywnych cech filozofii jako takiej, ale w obrębie jej konkretnych stanowisk, jak choćby sceptycyzm, empiryzm, racjonalizm, itd., już łatwiej wskazać konkretne wady i zalety.

Omawiana antologia tekstów filozofów kowieńskich daje podgląd kanonu filozofii litewskiej z XX wieku. Mówić o wyraźnym zaprezentowanym stanowisku w tym zbiorze jest trudno, ale o zaletach i wadach już łatwiej, zwłaszcza wadzie (jest jedna), gdy pod uwagę weźmie się ograniczenia wybranego rodzaju publikacji. Antologia jest zbiorem utworów powiązanych wspólną cechą, może to być tematyka, gatunek literacki, okres powstania utworów itp., w przypadku omawianej publikacji jest to zbiór utworów filozofów, których nazwiska łącza się z Uniwersytetem Witolda Wielkiego w Kownie. Są to kolejno Stasys Šalkauskis, Vosylius Sezemanas, Pranas Dovydaitis, Pranas Kuraitis, Vladimiras Šilkarskis, Vydūnas, Izidorius Tamošaitis, Pranas Mantvydas, Juozas Girnius, Antanas Maceina, Levas Karsavinas. Lektura Między światami (…) jest zajmującym prologiem do filozofii litewskiej, ale nie należy od omawianej antologii oczekiwać wyczerpującego jej zaprezentowania. Skąd jednak pomysł na taką antologię?

Książka została powołana do życia w związku z jubileuszem 100-lecia istnienia Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie, który przypada na 2022 rok. Oddanie antologii w ręce czytelników to sposób uczczenia instytucji, z którą Centrum Studiów Litewskich Uniwersytetu Jagiellońskiego współpracuje, ale także zawdzięcza istnienie. Natomiast zaprezentowani w antologii autorzy zostali wybrani ze względu na ich istotną rolę w kładzeniu podwalin pod nowoczesną filozofię i kulturę Litwy. W czasie stuletniego żywota Uniwersytet na swojej drodze rozwoju zmagał się z wieloma przeciwnościami, m.in. z władzą radziecką doprowadzającą do reorganizacji działania instytucji począwszy od 1940 roku. Na niezależność od radzieckiej biurokracji Uniwersytet musiał czekać do 1989 roku, kiedy to ogłoszono akt o odbudowie Uniwersytetu Witolda Wielkiego, co pozwoliło nawiązać instytucji współpracę z zagranicą i czerpać z Zachodu wzory organizacji nauki i studiów. Niemało działo się także w kwestii rozwoju filozofii. Funkcjonowanie na Uniwersytecie filozofii jako dyscypliny naukowej miało interesujący przebieg, ponieważ jej rozwój miał miejsce jednocześnie na dwóch wydziałach, a wpływ na to miał Kościół katolicki ze swoim zakresem wpływu na nauki humanistyczne. Wydziały posiadając szeroką autonomię same decydowały o programie nauczania – program nie musiał być zatwierdzony przez władze ogólnouniwersyteckie…