Jerzy Grzybowski: łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej. Część 2

Jerzy Grzybowski urodził się w 1979 roku w Zabrzeziu w rejonie wołożyńskim na Białorusi. W 2001 roku ukończył studia historyczne na Białoruskim Uniwersytecie Państwowym w Mińsku. Sześć lat później uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie historii na Uniwersytecie Warszawskim, zaś w 2012 roku habilitację w Instytucie Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk. W latach 2001-2005 był pracownikiem naukowym Narodowej Akademii Nauk Białorusi, później zaś został adiunktem w Katedrze Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Wydziału Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół historii wojskowości krajów Europy Środkowo-Wschodniej w XX wieku, stosunków polsko-białoruskich, dziejów emigracji białoruskiej, a także historii religijnej Europy Środkowo-Wschodniej ze szczególnym uwzględnieniem dziejów Kościoła prawosławnego. Obecnie pracuje nad publikacją poświęconą Białorusinom na Łotwie.

Tomasz Otocki, Przegląd Bałtycki: W poprzedniej części wywiadu, gdzie omawialiśmy sukcesy Białorusinów w demokratycznej Łotwie, podjęliśmy nierozwinięty wątek procesu białoruskiego z 1924 roku. Państwo łotewskie oskarżyło wówczas lokalnych Białorusinów o separatyzm, chęć oderwania Łatgalii. Co się stało w relacjach między państwem a promowaną dotychczas mniejszością? Łotysze naprawdę bali się, że Białorusini będą chcieli odłączyć Łatgalię i przyłączyć ją do Białoruskiej SRR? Jak to wyglądało naprawdę?

Prof. Jerzy Grzybowski: Wydaje się, że mieli powody do obaw. Na początku, w pierwszych latach niepodległości państwo łotewskie wspierało Białorusinów, wykorzystywało ich przeciwko Polakom czy Rosjanom. Później Łotysze zaczynają dostrzegać w Białorusinach nie tylko sojuszników, ale także postrzegać ich jako coś, co w nieodległej przyszłości może stwarzać potencjalne zagrożenie. Wydaje się, że Łotysze mieli powody do nieufności wobec działaczy białoruskich. Przywódcy białoruscy utrzymywali bowiem aktywne kontakty z rządem emigracyjnym Białoruskiej Republiki Ludowej, który znajdował się w Czechosłowacji, a z drugiej strony z władzami Białoruskiej SRR w Mińsku.

Przywódcy białoruscy na Łotwie grali zarówno na Pragę, jak i na Mińsk? Czy to nie była przypadkiem schizofrenia?

Absolutnie nie. Trzeba pamiętać, że cały ruch białoruski miał wyraźne zabarwienie lewicowe. Prym wiedli socjaldemokraci. Do socjalistów należeli Pihuleuski, Jezawitau i inni działacze. Oni uważali idee socjalne i narodowe za tożsame. Owszem, marzyli o niepodległej Białorusi, ale opartej o wartości socjalistyczne. Kolejna sprawa, która przesądziła o sympatiach do Białorusi sowieckiej, była lokalna polityka korienizacji, czyli w tym przypadku białorutenizacji. Lata dwudzieste to najlepsze lata dla białoruskiej kultury. Wystarczy wspomnieć Instytut Kultury Białoruskiej, uniwersytet w Mińsku, szkoły białoruskie. Nigdy białoruskość nie rozwijała się na taką skalę. Działacze białoruscy w Łotwie, także niekomunistyczni, to po prostu dostrzegali. W 1925 roku odbywa się konferencja działaczy białoruskich w Berlinie, w której udział biorą także działacze z Łotwy. Tam…