Sztuczki z “Pchlego cyrku”. Rzut oka na łotewską kandydaturę do nagrody Europejski Poeta Wolności

Dystanse

Czytając tę książkę, trudno oprzeć się urokowi ironii, którą posługuje się Viguls. Wiersze te, zwłaszcza w swoich puentach, reprezentują duży dystans do poruszanych tematów. Podmiot niejako przypatruje się danym zagadnieniom nie tyle z ich środka, ile raczej z lotu ptaka, bez zaangażowania wciągającego osobę czytającą w konieczność opowiedzenia się wobec słuszności snutych przez wiersz wizji. Nie ma w tym nic z lekceważenia ani nie dość wnikliwego przerobienia danej problematyki. W żadnym razie. Zdaje się, że u Vigulsa opowieści i obrazy podane są jako luźna propozycja. Przejeżdżają one swobodnie, jak wieńcząca cały tom śmieciarka z napisem “tam, gdzie inni widzą koniec, my widzimy początek”. Pięknym przykładem tej niekrzykliwej ironii jest błazen z kapitalnie kontrastowego wiersza o tymże tytule, który:

na głowie niesie katedrę
z dzwoneczkami na wieżach
na smyczy prowadzi szczura
wielkiego jak prosię

W wywiadzie, którego Piotr Ruciński, tłumacz Pchlego cyrku udzielił niedawno Agnieszce Smarzewskiej, mowa jest o tym, że Viguls wpisuje się w szerszy trend w łotewskiej literaturze polegający na powrocie do absurdu, groteski i surrealizmu. Gdybym miał wskazać jakąś odmienność w tych irracjonalnych odruchach u poetów łotewskich, zdecydowanie wspomniałbym o lekkości. U tych paru autorów, z twórczością których miałem okazję się zetknąć, ton wypowiedzi lirycznej brzmi tak, jakby świat, który może i skończył się kwadrans temu (albo za kwadrans się skończy) wymagał ciągłej penetracji jako struktura niewyczerpalna w głąb (taka wszak jest natura światów), ale wymykałby się przy tym skrupulatnemu osądzeniu.

Ciała

Studia cielesności znajdujące się wierszach zebranych w tej książce przykuły moją szczególną uwagę. Lirycznej analizie poddane zostały nie tylko poszczególne organy, ale ich żywotność tytułem eksperymentu ujrzana jako osobne organizmy, by przytoczyć wersy: “żyła raz krew -” i “żyły raz kości dłoni” albo strofy:

Oby obie twoje ręce
obie twoje nogi
pierzchły na wszystkie cztery
strony świata

i nigdy nie wróciły do domu
do twego serca,
gorącego kominka,
by się ogrzać.

Seans teatru anatomicznego, do tego goszczącego we wsi (można sobie wyobrazić analogon kina objazdowego) przez kalkę delikatnej ironii oddaje nie tylko wywołującą konsternację estetykę ludzkich wnętrzności, ale budujący zwyżkę poetyckiej akcji urok całej procedury.

Pierwszy raz widzieliśmy
sekcję zwłok kobiety.
Była właściwie dziewczyną -
tragicznie i niebiańsko piękną.

Skalpel drżał w palcach profesora,
a jego oczy - zamglone
i zaczerwienione z braku snu -
kłują lance czystych łez.

Przenikliwy wiersz “Głód” opowiada o nienasyceniu na tyle dojmującym, że prowadzącym nie tylko do spożycia mleka matki, własnych strupów, ale także samego siebie, a i wówczas…