Życiowe, ale nie przyziemne. O książce „Dzisiaj śpię od ściany” Giedry Radvilavičiūtė

Giedra Radvilavičiūtė (ur. 1960) zasłynęła przede wszystkim jako eseistka. Absolwentka lituanistyki na Uniwersytecie Wileńskim, z doświadczeniem nauczycielki i redaktorki, debiutowała jako autorka opowiadań w połowie lat 80. Największy rozgłos przyniosły jej jednak eseje, publikowane w magazynie kulturalnym „Šiaurės Atenai“ pod koniec ubiegłego wieku. I to właśnie esej jako gatunek jest autorce najbliższy, choć trzeba przyznać, że esej specyficzny i nieoczywisty – Radvilavičiūtė stworzyła dla niego własną, oryginalną formę, balansującą na granicy pamiętnika i surrealistycznego opowiadania. Dlatego chociaż o „Dzisiaj śpię od ściany” powinno się powiedzieć: „zbiór esejów”, to określeni „zbiór opowiadań” nie będzie do końca bezzasadne. Każdy z tekstów posiada fabułę, osadzoną – jak można się domyślać – na wątkach autobiograficznych bądź fikcyjnie autobiograficznych. Narratorka, a zarazem bohaterka prawie wszystkich opowiadań-esejów, to intelektualistka mieszkająca w centrum Wilna. Jej oczami oglądamy pozostałych bohaterów, których zauważa w czasie przechadzki po wileńskiej starówce, lub którzy wracają do niej we wspomnieniach, wywołanych przypadkowym skojarzeniem czy spotkaniem. Przeszłość jest dla niej źródłem inspiracji, materiałem do budowy niebanalnej opowieści o sobie i innych ludziach. W tekstach Giedry Radvilavičiūtė znaleźć można wiele goryczy i szarości, ale jest coś, co nie pozwala określić ich mianem ponurych: ciepła ironia. Bohaterka o przykrościach z przeszłości opowiada lekko i z autoironicznym – ale nie cynicznym – humorem. Humor ten stanowi rodzaj obrony zarówno przed grozą życia i śmierci, jak i banalnością codzienności. Sprawia, że bohaterka wychodzi z twarzą nawet z najbardziej niezręcznych i przykrych sytuacji. Czyni z książki Radvilavičiūtė lekturą krzepiącą.

„Logika panią zgubi. Szuka pani reguł i usiłuje odgadnąć finał. Los nie jeździ windą. Horyzont jest zawsze mglisty, a koniec nieprzewidywalny. Może być tak, a może być owak. Proszę nie stawiać się w roli Boga... Człowiek strzela, Pan Bóg kule nosi. Pewien pisarz powiedział, że jeśli w pierwszym akcie na ścianie wisi strzelba, to w ostatnim niechybnie wypali. Inny za to uważał, że na pewno się zatnie.”

(z opowiadania „Dzisiaj śpię od ściany” Giedry Radvilavičiūtė, przekład Małgorzata Gierałtowska)

Czytanie „Dzisiaj śpię od ściany” to także uczta intelektualna. Autorka swobodnie żongluje cytatami, aluzjami i nawiązaniami do światowej kultury (tropiciele polskich wątków również znajdą coś dla siebie). Nie brak odniesień do historycznej i współczesnej literatury i kultury litewskiej. Książka jest wspaniałą okazją do poszerzenia horyzontów. Duża w tym zasługa tłumaczki, Małgorzaty Gierałtowskiej, która nie tylko znakomicie przełożyła cały zbiór, ale opatrzyła go dokładnymi, rzeczowymi przypisami, które wyjaśniają zabawne gierki słowne oparte na języku litewskim oraz niezawodnie prowadzą czytelnika przez gąszcz aluzji literackich.…