Čaks! Łotewski futurysta. Życie poety

Rosja

W kulturze łotewskiej Čaks został zapamiętany przede wszystkim jako oryginał, futurystyczny ekscentryk, w mgnieniu oka rozpoznawany na zdjęciach i na portretach, z łysą głową i w okularach. Sam pisał, że jego głowa przypomina „żarówkę frmy Osram”. Jego rówieśnik, poeta Anšlavs Eglītis pisał o nim we wspomnieniach: „Średniego wzrostu, wąski w ramionach, ale o masywnym tułowiu, Čaks wyglądał na grubszego, niż był w istocie. Okrągła twarz o szerokich policzkach i dość krótka szyja potęgowały wrażenie otyłości i masywności. Miał zwyczaj chodzić (…) wtulając głowę w ramiona, tworząc tym samym charakterystyczną sylwetkę, którą można było rozpoznać już z daleka. Jego głowa była zupełnie łysa i osobliwie spiczasta na czubku. Twarz wydawała się jakby trochę zaciśnięta. Oczy głęboko osadzone pod okazałym, aksamitnym czołem, zawsze poprzecinanym głębokimi, poziomymi zmarszczkami. Nos nieduży, wklęsły, usta cienkie i nieustannie wykrzywione w pobłażliwym, kpiącym lub gorzkim uśmiechu. Podbródek zaokrąglony i potężny (…) Bicepsy miał duże, ale ręce małe, miękkie i białe. Nogi również niedługie, zawsze w wypucowanych do połysku butach, które nosił zimą do jasnych, filcowych getrów. Widywałem Čaksa odzianego wyłącznie w ciemnoszare lub czarne barwy. Zawsze nosił czarny płaszcz z aksamitnym kołnierzem, który w ówczesnej Rydze był czymś zwyczajnym, czarny kapelusz z płaskim, odgiętym denkiem, wokół szyi jedwabną chustkę. Widzę go, jak z podniesionym kołnierzem, z opuszczoną głową przemierza pospiesznie wysadzane lipami ryskie bulwary, błyska okrągłymi oczami z charakterystycznym spojrzeniem spode łba.” (Anšlavs Eglītis Atmiņas par Aleksandru Čaku w: Aleksandra Čaka gadagrāmata 2004, Ryga 2004, cytat w przekładzie autorki).

Prawdziwe nazwisko Aleksandrsa Čaksa brzmiało: Čadarainis. Skróconą formę – pseudonim: Čaks – przyjął w 1922 roku, kiedy postanowił rozpocząć działalność literacką.  Urodził się 27 października 1901 roku. Ojciec, Jānis Čadarainis przez całe życie wykonywał zawód krawca. Był rozmiłowany w sztuce, literaturze i teatrze; to on pierwszy wprowadził syna w świat kultury. Matka nazywała się Emīlija Līzete Čadaraine, z domu Freija. „Rodzice Čaksa byli typowymi, porządnymi i pracowitymi drobnomieszczanami i poeta, jeżeli się nie mylę, zawsze mieszkał razem z nimi.” – pisał  w tych samych wspomnieniach Anšlavs Eglītis. „W działalność syna nigdy się nie wtrącali. O rodzicach Čaks mówił rzadko, zawsze jednak z wielkim szacunkiem. Myślę, że nie miał ani braci, ani sióstr. Wyraźnie uwidaczniały się w nim dwie natury – z jednej strony samotnik skłonny do melancholii, z drugiej – dusza towarzystwa z nieodłączną grupką znajomych”. Bardzo często zmieniali mieszkania, zawsze jednak pozostawali w centrum. Rodzinie doskwierała bieda, a szkoła podstawowa – progimnazjum w Stabušas – nie pozostawiła miłego wspomnienia. W autobiografii poeta przyznaje, że tylko dzięki dyscyplinie panującej w domu i w szkole nie zszedł całkiem na złą drogę. Lepiej wspominał gimnazjum im. Cara Aleksandra w Rydze. Miał dobre oceny z przedmiotów przyrodniczych, ale do najulubieńszych zajęć należało czytanie książek. Właśnie w gimnazjum podjął pierwsze, rosyjskojęzyczne próby poetyckie.

Po wybuchu I wojny światowej rodzina Čaksa została ewakuowana w głąb Rosji. Gimnazjum ukończył w Sarańsku, w guberni penzeńskiej, w 1920 roku. Rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Moskiewskim. Jednocześnie rozwijał zainteresowania poetyckie, którym sprzyjało porewolucyjne rosyjskie życie literackie i jego główni twórcy: Włodzimierz Majakowski, Sergiusz Jesienin, Ilija Selwinski, Wadim Szerszeniewicz.

Losy wojenne Aleksandrsa Čaksa, w tym jego polityczna fascynacja systemem komunistycznym, wciąż nie są do końca zbadane. Został powołany do Armii Czerwonej, a jako student medycyny, pełnił służbę medyczną w szpitalu wojskowym w Penzie; później z kolei pracował w komisariacie wojennym w Ruzajewce. Później miał wstąpić do partii komunistycznej. Badaczka Antra Medne w tekście poświęconym losom Aleksandrsa Čaksa w czasie jego siedmioletniego pobytu w Rosji Radzieckiej (A. Medne Aleksandrs Čaks Krievijas krustceļos. w: Aleksandra Čaka gadagrāmata 2007, Ryga, 2007), pisze, że Čaks od 1920 roku pracował w różnych organizacjach jako sekretarz, organizator życia kulturalnego, działacz propagandowy i agitator.…