W warunkach zimnowojennego odprężenia, doszło do wielostronnych rozmów międzynarodowych, w których udział brały zarówno państwa Układu Warszawskiego, jak i NATO. Wynikiem był długoletni proces, zakładający stałą kontynuację i rozszerzanie założeń w obszarze bezpieczeństwa i współpracy w Europie. Dziś, jego owocem jest Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE, ang. OSCE).
Same rozmowy, podpisanie postanowień i udział ZSRR w konferencjach przeglądowych wymusiły na władzach radzieckich pójście na pewne ustępstwa wobec własnych obywateli, w dziedzinie praw człowieka. Stopniowo następowały się takie zmiany jak łagodzenie cenzury, skracanie wyroków więźniom politycznym lub pojedyncze pozwolenia na opuszczenie państwa radzieckiego. Sytuacja praw człowieka wciąż jednak nie była zadowalająca, a wręcz życie w republikach dla wielu pozostawało opresyjne. Odpowiedź, nielicznych wprawdzie, jednak zdecydowanych obywateli, nadeszła niemal natychmiastowo. Poczynając od rosyjskiej (17 maja 1976 r.), w kolejnych republikach powstawać zaczęły tzw. Komitety Monitorujące Przestrzeganie Porozumień Helsińskich, które miały zajmować się zbieraniem danych i informowaniem opinii publicznej oraz innych państw sygnatariuszy o ewentualnym naruszeniu Aktu przez władze ZSRR. Szerzej znane są nazwiska Rosjan – Jurija Orłowa, Ludmiły Aleksiejewej, Jeleny Bonner (żony Andrieja Sacharowa) czy Natana Szaranskiego. Niestety, wydaje się iż działalność założycieli Litewskiej Grupy Helsińskiej, pozostaje nieco zapomniana.
Inicjatorem powołania do życia komitetu po stronie litewskiej był Viktoras Petkus (zm. 2012 r.) – działacz związany wcześniej z Kroniką Kościoła Katolickiego, dobrze znający także środowisko rosyjskich dysydentów. Był doskonale świadom, jako doświadczony odsiadkami w łagrze opozycjonista, że taki krok może doprowadzić do ponownego pozbawienia go wolności. Ostrzegł przed tym pozostałych kandydatów, którzy jednak mimo spodziewanych negatywnych konsekwencji, przystąpili do współpracy.
Do grupy dołączyli Eitanas Finkelšteinas (ur. 1942 r.) – działacz ruchu Żydów ubiegających się o wyjazd do Izraela (zwanych “otkaznikami”), Tomas Venclova (ur. 1937 r.) – uznawany dziś za jednego z najważniejszych poetów i eseistów litewskich XX i XXI w., Ona Lukauskaitė-Poškienė (zm. 1983 r.) – poetka i działaczka litewskiego podziemia antysowieckiego w latach 40. oraz jezuita – ks. Karolis Garuckas (zm. 1979 r.).
Skład grupy nie był przypadkowy. Członkowie pragnęli reprezentować całe społeczeństwo litewskie. Sama ich obecność miała określać jej bezstronny profil. Każdy mógł zwrócić się do grupy monitorującej, bez względu na swoją przynależność polityczną, narodową, etniczną czy status społeczny. Jej program został ustalony w dokumencie założycielskim z 25 listopada 1976 r., w którym członkowie wystąpili jawnie, podając swoje adresy i oświadczając, że przyjmą wszelkie zgłoszenia przypadków łamania praw, wymienionych w Akcie Końcowym KBWE. Nawiązali też do problemów szczególnie dotykających Litwę, podkreślając, że nie są mniej ważne niż ogólnohumanitarne…
Treść dostępna dla prenumeratorów
Dołącz do naszej społeczności. Dzięki Twojej prenumeracie rozwijamy portal i publikujemy nowe artykuły.
