Tajemnicze losy pierwszej litewskiej książki

W duchu reformacji

Wydrukowanie pierwszej książki w języku narodowym jest niezmiernie ważnym wydarzeniem w życiu każdego narodu. Do pojawienia się i upowszechnienia książek w językach narodowych najbardziej przyczynił się ruch reformacyjny, dążący do zweryfikowania i zreformowania najistotniejszych założeń Kościoła. Chrześcijaństwo miało niewielki wpływ na ludność Litwy, szczególnie na niższe warstwy, co stało się dodatkowym argumentem propagatorów protestantyzmu przeciw nieudolnemu wprowadzaniu katolicyzmu na Litwie. Reformacja dotarła na Litwę stosunkowo szybko – choć była tu aktywna zaledwie przez jedno stulecie, to wybudziła Litwę z kulturalnej stagnacji i zaktywizowała życie polityczne kraju oraz wzmocniła związki intelektualne z Europą.

Najważniejszym postulatem reformacji było głoszenie słowa bożego w zrozumiałym dla ludu języku narodowym. W pierwszej połowie XVI wieku pojawiły się pierwsze książki drukowane w językach narodów sąsiednich – polskim, ruskim, pruskim, łotewskim, estońskim oraz fińskim. Pojawienie się pierwszej książki w języku litewskim w 1547 roku było zjawiskiem odpowiadającym ogólnym tendencjom tamtych czasów.

Przypuszcza się, że Martynas Mažvydas Vaitkūnas[1] urodził się między 1510 a 1520 rokiem, prawdopodobnie na południowej Żmudzi – tak na podstawie gwary używanej w jego drukach ustalił wybitny litewski dialektolog Zigmas Zinkevičius. Niewiele wiadomo na temat młodości Mažvydasa – na przełomie lat 30. i 40. XVI wieku mógł nauczać w Wilnie w szkole protestanckiej, po której zamknięciu prawdopodobnie był prześladowany przez zwierzchnictwo kościoła katolickiego. W liście z czerwca 1546 roku książę Prus Albrecht Hohenzollern zaprosił go do Królewca, a jesienią tego samego roku Mažvydas wstąpił na tamtejszy uniwersytet. Był podopiecznym i protegowanym księcia. Wkrótce po rozpoczęciu studiów, zapewne na początku 1547 roku, oddał do druku przygotowany przez siebie katechizm w języku litewskim. Książka została wydana w królewieckiej drukarni Johannesa Weinreicha. Prawdopodobnie gotowe teksty i ich rękopisy przywiózł z Wilna, a część z nich musiała być przygotowana przez innych propagatorów protestantyzmu i jednocześnie jego bliskich współpracowników – Jerzego Zabłockiego (lit. Jurgis Zablockis) oraz w owym czasie już nieżyjących Abrahama Kulwiecia (lit. Abraomas Kulvietis) i Stanisława Rapajłowicza (lit. Stanislovas Rapolionis), którzy przygotowali grunt dla ukazania się litewskiego słowa drukowanego. Stopień bakałarza Mažvydas zdobył w ciągu niecałych dwóch lat – przypuszcza się, że przed przyjazdem do Królewca gdzieś studiował, ale póki co brak szczegółowych danych na ten temat. Uniwersytet ukończył w kwietniu 1548 roku. Od roku 1549 aż do swojej śmierci w maju 1563 roku był proboszczem w litewskim kościele protestanckim w Ragnecie (lit. Ragainė, obecnie Nieman w obwodzie kaliningradzkim). W 1988 roku jego imieniem nazwano Litewską Bibliotekę Narodową.

Dlaczego pierwsza książka w języku litewskim nie…