Tomas Venclova „Obrócone w ciszę” – poetycki przewodnik podróży w czasie

Jesteśmy wszyscy zarażeni teorią odbicia – przekonani, że wystarczy nam zaznajomić się szczegółowo z okolicznościami życia autora, a zrozumiemy jego utwory; że między jednym a drugim istnieje prosta zależność. W istocie jednak pomiędzy wierszem a życiem istnieje, wręcz przeciwnie, niezależność, i to właśnie niezależność wiersza od życia pozwala mu przyjść na świat – pisał Josif Brodski w przedmowie do tomiku wierszy Tomasa Venclovy pod tytułem „Rozmowa w zimie” (Fundacja Zeszytów Literackich, 2001).

Trudno jednak nie myśleć o biografii autora, gdy czyta się utwory ze zbioru „Obrócone w ciszę”. Książka została wydana z okazji 80. urodzin Tomasa Venclovy w Serii Poetyckiej „Zeszytów Literackich”. Pozwala czytelnikowi poczuć się tak, jakby powoli, ze strony na stronę, cofał się w czasie. Poeta bowiem postanowił, by przekłady jego wierszy uporządkować w kolejności odwrotnie chronologicznej. Tom otwiera zatem wiersz z 2016 roku, zamyka natomiast jeden z wcześniejszych, bo z lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku.

W zbiorze poetyckim „Obrócone w ciszę” znalazły się polskie przekłady utworów Tomasa Venclovy, które nie zostały włączone do wydanego w 1989 roku, a później wznawianego i rozszerzanego, tomiku wierszy „Rozmowa w zimie”. W książce zebrano przekłady pięciu tłumaczy. Autorem wielu jest poeta Stanisław Barańczak, który tłumaczył także wiersze w tomie „Rozmowa w zimie”; przekładów innych wierszy dokonali Zbigniew Dmitroca, Beata Kalęba, Alina Kuzborska oraz Adam Pomorski. Większość stanowią utwory z lat dziewięćdziesiątych i te napisane po roku 2000.

Mimo to warto pokusić się o małą biograficzną podróż w przeszłość, by przybliżyć czytelnikom sylwetkę autora. Rozpoczniemy ją w Paryżu, gdzie w 1982 roku powstaje redakcja kwartalnika „Zeszyty Literackie”. Tomas Venclova nawiązał z nią współpracę już rok później. Wraz z nim do zespołu redakcyjnego należeli m.in. Czesław Miłosz, Josif Brodski, Adam Zagajewski i Stanisław Barańczak. Pismo do lat dziewięćdziesiątych wydawano w Paryżu, później w Warszawie.

Fundacja Zeszytów Literackich, obecny wydawca „Zeszytów Literackich”, opublikowała w Polsce wiele przekładów Venclovy, m.in. wspomniany tomik „Rozmowa w zimie” (1989; wyd. II: 1991; wyd. III: 2001), a także m.in. zbiór esejów „Opisać Wilno” (tłum. Alina Kuzborska, 2006) czy książkę „Z dzienników podróży” (tłum. Alina Kuzborska, 2010). Warto wspomnieć także o publikacjach takich jak „Wilno. Przewodnik biograficzny” (tłum. Beata Piasecka, Państwowy Instytut Wydawniczy 2013) czy korespondencja poety z filozofem Leonidasem Donskisem „Poszukiwanie optymizmu w epoce pesymizmu. Europa Wschodnia – przeczucia i prognozy” (tłum. Małgorzata Gierałtowska, Kamil Pecela, Wydawnictwo KEW 2015).

Ten jeden z najsłynniejszych współczesnych poetów litewskich w Polsce bywa często wspominany przy okazji jego znajomości z Czesławem Miłoszem. Poeci poznali…