Od „Kalevali” do niepodległości Finlandii

Budzenie się fińskiej tożsamości narodowej

Wiek XIX był kluczowy dla tworzących się tożsamości narodowych ludów Europy Środkowej i Wschodniej – Polaków, Litwinów, Łotyszy, Czechów, Węgrów czy Białorusinów. Odzwierciedlało się to w różnoraki sposób – powstawały stowarzyszenia, pisarze i malarze nawiązywali do lokalnej twórczości ludowej, wspierano funkcjonowanie języków ojczystych. Proces ten dotyczył również Finów.

Narodowy ruch fiński został zapoczątkowany w latach 30. XIX wieku, ale był mocno osadzony w konkretnych uwarunkowaniach historyczno-społecznych. Najpierw przez kilkaset lat ziemie fińskie wchodziły w skład Królestwa Szwecji (obecność Szwedów sięga tam wieku XII), efektem czego były mocne wpływy szwedzkie. Szwedzki był językiem administracji, inteligencji, uniwersytetów. W 1809 roku Szwecja przegrała wojnę z Imperium Rosyjskim, tracąc Finlandię. Od tego roku rozpoczęło się ponad stuletnie panowanie Rosjan. Powstało Wielkie Księstwo Finlandii, z nową stolicą w Helsinkach (wcześniej stolicą było Turku). Z jednej strony język rosyjski pojawił się w sferze administracji oraz w szkolnictwie (jako dodatkowy), z drugiej strony władze carskie pozwoliły na szereg reform korzystnych dla Finów. W 1860 roku zastąpiono rubla markami fińskimi, w 1863 roku car Aleksander II wydał rozporządzenie o zrównaniu języka fińskiego ze szwedzkim. W tym też roku odstąpiono od przepisów wymagających znajomości rosyjskiego przez pracowników administracyjnych. Rosjanie poprzez wspieranie fińskiej tożsamości narodowej chcieli zmniejszyć wpływy szwedzkie. Nierzadko, w kontekście Imperium Rosyjskiego, Księstwo Finlandii porównuje się z Królestwem Polskim – posiadało ono własny skarb, armię, administrację i szkolnictwo, czyli bardzo szeroką autonomię.

XIX-wieczny ruch narodowy uwarunkowały dwa czynniki – Finlandia nie była nigdy wcześniej niepodległa, a Finowie byli ludnością chłopską, posługującą się na co dzień językiem fińskim, ale niemającą do 1863 roku prawa rozmawiania w nim w sferze administracyjno-publicznej. Językiem oficjalnym wcześniej był szwedzki. Jak pisze Barbara Szordykowska w swojej monografii pt. „Historia Finlandii”: Język był więc naturalnym polem rywalizacji etnicznej między społecznością fińską a szwedzkojęzyczną. Język stał się też podstawą do ukształtowania dwóch ruchów politycznych – finomanów (zwolenników zrównania w prawach języka fińskiego ze szwedzkim) oraz szwedomanów (chcących podtrzymać dominującą rolę języka szwedzkiego w życiu społeczno-administracyjnym, kulturalnym i gospodarczym). Na ziemiach fińskich nie funkcjonował również w przeszłości system feudalno-poddańczy, nie było zatem konfliktu na relacji chłopi-szlachta, jak to miało miejsce np. na dawnych ziemiach Rzeczypospolitej. Proces państwowotwórczy i narodotwórczy, pomimo szerokiej autonomii, był jednak hamowany przez brak fińskich elit oraz fińskiej klasy średniej (mieszczaństwa). W takich warunkach kluczowe znaczenie odegrało nawiązywanie działaczy społecznych do języka fińskiego i kultury ludowej.

Romantyzm i kultura ludowa

W wieku XIX w Europie zapanowała moda na ruch…