Mikołajek opowiada o stalinowskiej Estonii. O książce „Mała towarzyszka i dorośli” Leelo Tungal

Estonia lat 50. XX wieku to kraj objęty obcą, radziecką władzą, gdzie strach towarzyszy każdej rozmowie a aresztowania i deportacje są na porządku dziennym. Niewinne spojrzenie dziecka osładza tę wstrząsającą rzeczywistość. Obok fragmentów podsłuchanych rozmów dorosłych, nie brakuje tu opisów biegania po kałużach, psich igraszek czy polskiej babci tańczącej krakowiaka. Niezwykle dowcipne i celne przemyślenia czteroletniej narratorki przeplatają się ze smutnym światem udręczonych dorosłych Estończyków, żyjących bezustannie pod presją i coraz bardziej spychanych na margines na swojej ziemi.

Na samym początku historii następuje tąpnięcie: matka głównej bohaterki zostaje aresztowana. Winą nauczycielki było uczenie swoich podopiecznych przedwojennego hymnu Estonii i przyprowadzanie ich na groby poległych na wojnie. Dziewczynka obwinia siebie za tragedię: uważa że sytuację sprowokowało jej niegrzeczne zachowanie. Cała późniejsza historia opowiada zmagania samotnego ojca z wychowywaniem małego dziecka, które coraz świadomiej odczuwa nieobecność mamy. Wielokrotnie oddawana pod opiekę dalszej rodzinie nie poddaje się jednak negatywnym emocjom i z pomocą świata wyobraźni odnajduje szczęście w każdej chwili.

Przygody głównej bohaterki, w których fantazja przeplata się z rzeczywistością (ze znaczną przewagą tej pierwszej) z pewnością przypomną czytelnikowi jego własne dzieciństwo. Mała Leelo ulega propagandzie sączącej się przez domowe radio i zbiera ważne według siebie przedmioty przygotowując się na wojnę z krwiożerczymi kapitalistami zza oceanu. Nie rozumie dlaczego śpiewanie ulubionych piosenek z radia, w których Lenin i Stalin są zbawicielami świata, wzbudza śmiech politowania wśród rodziny. Zupełnie nie pojmuje też oporu rodziców przed nazwaniem swojego przyszłego brata „Engels”, przecież to takie piękne imię! Przeszukujących dom Leelo enkawudzistów w czarnych, skórzanych płaszczach Leelo nazywa (logicznie!) „czarnoskórymi” i za nic nie chce ubierać się jak żona rosyjskiego oficera „w kurtce z kreciej skóry” i „z ręcznikiem frotte na ramionach”.

Zagubieni w świecie radzieckiego barbarzyństwa dorośli podejmują decyzje, które autorka interpretuje w charakterystyczny dla dzieci sposób. Narratorka wykorzystuje barwne, nieosiągalne dla spętanych logiką dorosłych porównania i skojarzenia, co uwiarygodnia główną postać kilkuletniej dziewczynki. Więzi rodzinne są największą wartością w powieści Leelo Tungal – mimo czyhających niebezpieczeństw, wzajemna pomoc nie podlega dyskusji a miłość między członkami rodziny pozwala przetrwać Leelo nieobecność matki.

Dodatkowym atutem powieści jest to, że ukazuje ona Estonię jako miejsce bardzo podobne do Polski. Miejsce podobnie tragicznie doświadczone podczas II wojny światowej i podobnie znajdujące po tej samej stronie żelaznej kurtyny. Realia komunistycznej Estonii odpowiadają historiom znanym Polakom z czasów PRL-u. Absurdy życia codziennego tamtych czasów okazują się bardzo zbliżone. Niekończące się kolejki do sklepów czy przydział chleba i wódki na noworodki (wszak…