Bogactwo językowe łotewskich cmentarzy

Kiedy pojawia się pytanie o cmentarze „kresowe”, od razu przychodzi na myśl wileński cmentarz na Rossie czy lwowski Łyczaków, które przyciągają przepiękną architekturą i nazwiskami pochowanych tam wybitnych Polaków. Nekropolie południowo-wschodniej Łotwy nie są tak barwne architektonicznie, nierzadko znajdują się w fatalnym stanie, zapomniane i naruszone zębem czasu. Ale ich bogactwo odzwierciedla się w czymś innym – w wielości języków napisów nagrobnych. Z łatwością możemy natrafić na nagrobki polskojęzyczne, sporządzone po rosyjsku, po łotewsku, czasami nawet po łatgalsku i po białorusku. Swojej tradycji trzymała się również ludność pochodzenia żydowskiego obecna tutaj do II wojny światowej, upamiętniająca zmarłych w języku hebrajskim.

Nie trzeba prowadzić wnikliwych badań, wystarczy rzut oka na nagrobki znajdujące się na różnych nekropoliach, by odwiedzający zyskał przegląd uwarunkowań historyczno-społecznych sięgających co najmniej II połowy XIX wieku. Jaka była przynależność państwowa, jakiej narodowości byli pochowani, jaka była rola Kościoła katolickiego czy Cerkwi prawosławnej. Na nagrobkach katolickich widnieją na przykład liczne nazwiska polskie: Emilia Zarakowska (1885-1919), Малаховский Антон (1893-1946), Грабовские Иван Иосифович и Мария Францевна (1906-1986, 1919-1998), Ignacy Koniuszewski (1895-1949), Dominik Rusiecki (1859-1939), Rozalia Szpakowska (zm. 1929), Jāzeps Lipnickis (1882-1952) i wiele innych. Są to przede wszystkim nazwiska zakończone na -ski, które w większości można uznać za polskie, a przez miejscową ludność traktowane są za typowo polskie. Na cmentarzach katolickich nie brakuje także nazwisk osób pochodzenia rosyjskiego i białoruskiego, co pokazuje, że osoby tej narodowości również były katolikami: Рерух Вероника Иосифовна (1884-1967), Колософ Григорий Епифанович (1898-1985). Stosunkowo najmniej jest nazwisk łotewskich, np.: Albīne Brice.

Wiele napisów nagrobnych wskazuje mieszane narodowościowo rodziny, tak pod względem religijnym, jak i narodowościowym. Zdarza się, że na cmentarzach katolickich i prawosławnych można odnaleźć mogiły małżeństw katolicko-prawosławnych bądź różnych narodowościowo – Якубович Янис Павлович (nazwisko po ojcu słowiańskie, imię łotewskie), Olesja Aišpure (nazwisko łotewskie, imię wschodniosłowiańskie).

Na cmentarzach katolickich nierzadko można natrafić na nagrobki prawosławne i sporadycznie również starowierskie. Również na cmentarzach prawosławnych chowane są osoby wyznania katolickiego i starowierskiego. Zauważalna jest jednak pewna tendencja – do II wojny światowej widać bardzo mocne rodzielenie pochówku w zależności od wyznania, a różnorodność zaczyna się dopiero po roku 1945.  Polszczyzna dominowała jeszcze w okresie międzywojennym, w czasach Łotewskiej SRR pojawiało się coraz więcej napisów po rosyjsku, a obecnie jest tendencja do stawiania nagrobków łotewskojęzycznych.

Na cmentarzach starowierskich napisy na nagrobkach były sporządzane tylko w języku rosyjskim, na prawosławnych już w trzech językach – po rosyjsku, czasami po polsku (Sobołewski Arnold 1939-1942) i sporadycznie po łotewsku (Liepiņš Jānis 1900-1934).…