W cieniu trudnej historii. Ewangelickie, mazurskie losy w Prusach Wschodnich

To przecież żal mi tego ludu…

– Przyjechał Pan na Mazury, by pisać o Mazurach, których już tutaj nie ma – rozpoczyna rozmowę ze mną Irena Dzierwa, która parę razy w tygodniu urzęduje w kościele ewangelickim w Mikołajkach. Pilnuje świątyni, oprowadza, opowiada. Jest lokalną organistką, a jednocześnie córką pierwszego pastora polskiego w Mikołajkach, ks. Władysława Pilchowskiego, który pojawił się tutaj w 1946 roku. Przyjechał ze Śląska Cieszyńskiego. Od zera musiał zorganizować lokalną parafię luterańską. Człowiek o niezmiernie ciekawym życiorysie. Gimnazjum ukończył w Cieszynie, zaś studia – na Wydziale Teologii Ewangelickiej na Uniwersytecie im. Józefa Piłsudskiego. Po wojnie został skierowany na Mazury, początkowo do Pisza, skąd złożył sprawozdanie do zastępcy biskupa ks. Jana Szerudy: ,,A choć stan w tym powiecie jest zupełnie beznadziejny, to przecież żal mi tego ludu”. Empatia wobec Mazurów stanie się jego znakiem firmowym. Na własną prośbę trafia do Mikołajek, do parafii św. Trójcy. Angażuje się w pracę na rzecz ludu mazurskiego. W latach pięćdziesiątych stał się obiektem prześladowań ze strony Urzędu Bezpieczeństwa, któremu nie spodobała się jego działalność. Jesienią 1952 roku zostaje aresztowany. Nie wydaje nikogo, nie chce donosić na parafian. – Prędzej strzelę sobie w głowę nim podejmę współpracę. Możecie mi dać pistolet, za naboje zapłacę sam – wspomina słowa ojca Irena Dzierwa. Obiektem zainteresowania komunistycznych służb pozostał aż do lat siedemdziesiątych. Mimo tego, że władzom nie było to w smak, do końca życia angażował się na rzecz lokalnych Mazurów. Boleśnie przeżywał ich wyjazd, liczebne topnienie własnej parafii, która z kilkutysięcznej staje się ośrodkiem skupiającym dwieście osób. – Mazurzy to był skromny lud, bardzo prostolinijny, pamiętam swoje koleżanki Mazurki ze szkoły – mówi Irena Dzierwa. – Strasznie ich skrzywdzono – dodaje.

– Historia ewangelicyzmu na Mazurach w ostatnich 70 latach jest trudna. Choć liczby też coś wyrażają, to nie są w stanie oddać tego, co stało się z ewangelickimi Mazurami – mówi w rozmowie ze mną ks. Rudolf Bażanowski, biskup Diecezji Mazurskiej z siedzibą w Olsztynie.

Chluba Mikołajek – Muzeum Reformacji

Muzeum zostało założone w 1973 roku przez księdza Pilchowskiego. Inicjatywę wspomógł Stanisław Lorentz, ówczesny dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie, który także był ewangelikiem. Jako działacz Stronnictwa Demokratycznego i poseł pomógł w negocjacjach z dość nieprzychylną Mazurom władzą. Impulsem do powstania placówki stało się znalezienie starych ksiąg metrykalnych Urzędu Stanu Cywilnego w Mikołajkach, które liczyły ponad sześćdziesiąt tomów, a także odnalezienie ksiąg parafialnych i szkolnych. Trzeba pamiętać, że po wojnie mazurskie, ewangelickie śpiewniki albo egzemplarze Biblii…