Evangelia Toto Anno 1753 – pierwsza łatgalska książka

Łatgalia (d. Inflanty Polskie) odegrała ważną rolę w dziejach ziem łotewskich, różniła się jednak swoją specyfiką od szwedzkiej Liwonii oraz Kurlandii i Semigalii, co wynikało z podziału terytorialnego, wyznaniowego, a co za tym idzie, z czasem i w pewnej mierze – językowego. 300-letnie oddzielenie od luterańskiej części ziem łotewskich, które były przede wszystkim w niemieckiej i szwedzkiej sferze wpływów, ukształtowały Łatgalię na setki lat. W dawnych Inflantach Polskich były z kolei mocne wpływy Kościoła katolickiego oraz szeroko rozumianej kultury słowiańskiej. Jurysdykcja katolickiej Rzeczypospolitej również odcisnęła swoje mocne piętno ze wszystkimi plusami i minusami. Już w XVII wieku zaczęła kształtować się łatgalska odrębność (lokalna tożsamość), z jednej strony wynikająca z opozycji wobec luterańskiej części ziem łotewskich, a z drugiej strony wobec rosyjskich staroobrzędowców, potem prawosławnych i ogólnie Słowian. W okresie przynależności do Imperium Rosyjskiego ważną formę ochrony przed rusyfikacją stanowił Kościół katolicki, w którym oprócz łaciny wykorzystywano także lokalne gwary łatgalskie.

Na początku XVII wieku, wraz z pojawieniem się Szwedów, Jezuici zostali zmuszeni do opuszczenia Rygi i Kiesi (łot. Cēsis) i przenieśli się do Dyneburga oraz Iłukszty (łot. Ilūkste). Wyuczony przez nich dialekt łotewski spod Rygi i Kiesi różnił się jednak znacząco od gwary miejscowej ludności łatgalskiej, więc postanowili oni nauczyć się lokalnej mowy, aby lepiej rozumieć wiernych i z większą łatwością docierać do nich ze słowem bożym. Opracowanie pierwszych norm języka łatgalskiego przypada zatem duchownym Jezuitom. Tak zaczęły powstawać po łatgalsku najpierw roczne raporty kościelne (datowane na okres od 1725 roku) a z czasem książeczki z pieśniami religijnymi i innego typu teksty. Można wydzielić trzy okresy w dziejach łatgalskiego języka pisanego: 1) od początku XVIII wieku do lat 70. XIX wieku; 2) okres zakazu druku łacinką tekstów łatgalskich (od lat 70. XIX wieku do początku wieku XX); 3) od początku XX wieku (najczęściej podaje się tutaj rok 1904 – zniesienie zakazu druku łacinką tekstów łatgalskich) do dzisiaj.

Początki łatgalskiego druku i Evangelia Toto Anno

Ze wzmianek w późniejszych publikacjach wiemy, że pierwszą wydrukowaną łatgalską książką mogły być prawdopodobnie katolickie pieśni pt. Katoliszka Dzismiu gromota Diwam wyssuwarygam por gâdu un Łatwiszim por izmociejszonu, sarakstita un izdrukowota Wilniê pi Baznickungu Jezuitu 1730 godâ. Pieśni zostały wydane dwukrotnie, w roku 1730 oraz 1765, ale nie zachował się żaden egzemplarz do dzisiaj. Z tego też powodu trwają wśród lingwistów dyskusje, czy rzeczywiście zostały one wydane po łatgalsku. Pieśni tych nie  umieścił również w swoim spisie z 1885 roku pośród łatgalskich publikacji Gustaw Manteuffel.