Kierunek Birże. Śladami kalwinistów na północnej Litwie

Jest rok 2017, Rok Reformacji, ogłoszony także na Litwie. Jedźmy zatem tego lata, tej jesieni do Birż, Sołomieścia, Szwabiszek, Popiela – śladami Radziwiłłów, dystryktu żmudzkiego Jednoty Litewskiej, organizacji skupiającej polskich i litewskich ewangelików, o korzeniach sięgających XVI wieku.

Małe wyznanie

Według spisu powszechnego z 2011 roku, na Litwie mieszka obecnie 6,7 tys. ewangelików reformowanych, co daje 0,22% mieszkańców. Kiedyś było ich o wiele więcej. Na Litwie są i tak liczniejsi niż w Polsce – według danych Kościoła Ewangelicko-Reformowanego mamy w Rzeczypospolitej ok. 3,5 tys. kalwinistów. Jak informuje mnie Tomasz Mincer, członkowie redakcji Miesięcznika Ewangelickiego zaniżają nawet tę liczbę o całe dwa tysiące. W szlacheckiej republice polsko-litewskiej kalwinizm był trzecim wyznaniem po katolicyzmie i prawosławiu. Dominował wśród szlachty protestanckiej, inaczej niż wśród niemieckiego mieszczaństwa, gdzie triumfy święcił luteranizm. Po tym, jak w połowie XVI wieku do Rzeczypospolitej przeniknęły nauki wielkich reformatorów ze Szwajcarii, Kalwina i Zwingliego, powstały trzy wielkie Jednoty: Wielkopolska, Małopolska i Litewska, które skupiały poszczególne zbory. Początkowo protektorami wiary reformowanej na Litwie byli Mikołaj Radziwiłł Czarny oraz Mikołaj Radziwiłł Rudy. W wyniku kontrreformacji kalwinizm zaczął się cofać, ale przetrwał aż do rozbiorów. Wiarę reformowaną tolerowała carska Rosja, choć na Litwie kalwinizm rozkwitnął ponownie wraz z odzyskaniem przez kraj niepodległości w 1918 roku. Wśród reformowanych byli założyciele młodego państwa litewskiego – generałowie Silvestras Žukauskas i Jonas Nastopka, minister Martynas Yčas, adwokat i sygnatariusz z 1918 roku Jokūbas Šernas, prof. Jonas Yčas, dziennikarz i poseł na Sejm Konstantinas Kregždė. Wtedy siedzibą lokalnej Jednoty zostały Birże, zaś po polskiej stronie – Wilno. Na czele tej ostatniej organizacji stanął zasłużony w bojach z caratem ks. Michał Jastrzębski. O stosunkach między dwoma Jednotami jeszcze napiszemy w tym artykule.

Ewangeliczką jestem od pokoleń

Pierwszą swoja rozmówczynię, z którą nagrywam rozmowę, spotykam w domu parafialnym w Birżach, powiatowym mieście leżącym w północnej Litwie, niedaleko od granicy z Łotwą, historycznie uznawanym za stolicę kalwinizmu. Zatrzymuję się na parę dni w lokalnej parafii, nad pięknym jeziorem. – Ewangeliczką jestem od pokoleń, w kościele birżańskim byłam ochrzczona, tu przeszłam konfirmację – mówi w rozmowie z Przeglądem Bałtyckim młoda urzędniczka parafialna Inga Krisiukėnaitė. Prezentuje mi przy okazji wielką, historyczną mapę Birż, która wisi w gabinecie. Pytam ją, co to znaczy być protestantem. – Musimy to rozdzielić. Czym innym jest bycie ewangelikiem w ogóle, czym innym na Litwie. Bo my tutaj od wielu lat jesteśmy mniejszością. To duża odpowiedzialność reprezentować nasz mniejszościowy kościół w katolickiej Litwie – opowiada. Tu na północy…