Od Memla do Kłajpedy. Powstanie w Kłajpedzie

Memel – pod taką nazwą miasto dawniej funkcjonowało – został zbudowany w XIII wieku i od zawsze stanowił miasto pograniczne. W szczególności w XVIII i XIX wieku, kiedy był miastem położonym na styku dwóch imperiów – niemieckiego i rosyjskiego. Region ten został wymieniony nawet w niemieckim hymnie (w strofie której już się nie śpiewa jest odniesienie do wielkości państwa: ”Od Mozy aż po Memel”, czyli Niemen – przyp. Przegląd Bałtycki).

W wyniku klęski Niemiec w I wojnie światowej miasto zostało objęte mandatem Ligi Narodów, w ramach którego tymczasową administrację sprawowała Francja. Pomimo tego, na obszarze Kłajpedy silnie krzyżowały się interesy Polski, Niemiec i Litwy, to właśnie dla Litwinów Kłajpeda była sprawą kluczową. Główną kwestią nie był tylko i jedynie czynnik etniczny, ale potencjał ekonomiczny – port Memel był jednym z największych portów na Bałtyku, zaś Litwa posiadała jedynie krótką linię brzegową wokół Połągi, pozbawioną ważnych portów. Sytuacja uległa zmianie w styczniu 1923 roku, kiedy po próbach wzniecenia niezadowolenia wśród litewskiej ludności regionu, do Memla wkroczyły grupy uzbrojonych cywili, które bez większego trudu rozbroiły oddziały francuskie i przejęły kontrolę nad miastem. Od tego momentu nazwa Kłajpeda uzyskała oficjalny status i miesiąc po początkowych protestach Liga Narodów uznała litewską jurysdykcję nad miastem. Ale litewska władza w Kłajpedzie trwała tylko przez 15 lat – w 1939 roku Hitler wystosował ultimatum do rządu kowieńskiego, w którym żądał oddania Memla. Kilka dni później oddziały niemieckie znów wkroczyły do miasta. 

O złożonej historii Kłajpedy, litewskim przewrocie w 1923 roku, a także jego korzeniach i dzisiejszej percepcji z historykiem Vasilijusem Safronovasem rozmawia Will Mawhood, redaktor naczelny DeepBaltic.com.

Vasilijus Safronovas jest głównym badaczem w Instytucie Historii Regionu Morza Bałtyckiego i Archeologii na Uniwersytecie w Kłajpedzie. Zajmuje się głównie problemami pamięci, tożsamości  i kontaktów kulturowych. Jego publikacja  Kampf um Identität: Die ideologische Auseinandersetzung in Memel/Klaipeda im 20. Jahrhundert (Wiesbaden: Harrassowitz, 2015) została nagrodzona przez rząd federalny Niemiec nagrodą Immanuel-Kant-Forschungspreis. Jego najnowsza publikacja to Kreacja przestrzeni narodowej w regionach wielokulturowych na przykładzie Litwy Pruskiej (Boston Academic Studies Press, 2016).

Will Mawhood: Choć termin „odebrać” w kontekście Kłajpedy jest często używany przez Litwinów, to tak naprawdę została ona zbudowana przez Niemców i nigdy nie była częścią państwa litewskiego w jakiejkolwiek formie. Jak więc powstała idea roszczeń wobec Kłajpedy? Czy była to po prostu kwestia ekonomicznego dostępu do morza czy coś więcej?

Vasilijus Safronovas: Cóż, musimy pamiętać, że chodziło nie tylko o samą Kłajpedę, ale również o cały region. Najbardziej wysunięte na…