Muzeum Historii Żydów im. Gaona Wileńskiego w Wilnie było zarówno współorganizatorem prac badawczych, przeprowadzonych przez międzynarodowy zespół specjalistów w Ponarach, jak i wydawcą książki Nusikaltimų pėdsakai neišnyksta. Masinės žudynės Panerių miške 1941-1944 metais, w której przedstawione zostały wyniki tych badań.
Teren miejsca mordu i zbiorowych grobów oraz znajdujące się na nim obiekty upamiętniające to wydarzenie należą do tego właśnie Muzeum. Trzeba jednak powiedzieć, że jest to zaniedbane miejsce pamięci, zarówno w sensie dosłownym, jak i w znaczeniu społecznym. Obszar położony na obrzeżach stolicy, na którym śmierć ponieśli przeważnie Żydzi, ale także Polacy, Rosjanie i Litwini oraz gdzie ich szczątki zostały zakopane, zajmuje także odległe miejsce w pamięci Litwinów. Bliższa i znacznie bardziej zakorzeniona jest w społeczeństwie litewskim np. pamięć Tuskulanum, położonego w granicach Wilna parku, gdzie pochowane są ofiary mordów dokonanych przez sowietów.
Wśród różnych grup docelowych, dla których omawiana publikacja powinna stanowić lekturę obowiązkową, zdecydowanie specjalne miejsce zajmują muzealnicy. To oni mogą zmienić opisaną sytuację i sprawić, by pamięć o Ponarach zajęła istotne miejsce w świadomości społeczeństwa litewskiego; to oni mogą sprawić, by to miejsce przemówiło w sposób zrozumiały do współczesnego odbiorcy i mogło służyć wychowaniu i edukacji.
Obecnie rozplanowanie terenu Ponar pamięta czasy sowieckie, choć odnowiono ekspozycję i osobnymi pomnikami uczczono ofiary należące do poszczególnych narodowości (sowieci nie dopuszczali do uznania tożsamości narodowej zamordowanych – możliwe było tylko ogólne uczczenie „ofiar faszyzmu”). Ważne elementy dawnej niemieckiej „bazy” (punkty wartownicze, ślady po zabudowaniach, miejsca mordów) zostały rozpoznane właśnie w badaniu, którego wyniki prezentuje omawiana książka. Jej autorzy twierdzą, że konieczne jest zbadanie terenu leżącego poza obrębem obszaru, który obecnie należy do Muzeum, gdyż jest bardzo prawdopodobne, że również tam dokonywano mordów i być może znajdują się tam szczątki ofiar.
„Naukowcy z Instytutu Historii Litwy przygotowali listę obiektów na obszarze miejsca pamięci w Ponarach, które powinny podlegać ochronie. W oparciu o tę listę Muzeum będzie mogło przygotować projekt jego rozplanowania i rekonstrukcji. (…) W Ponarach szczególnie rzeźba terenu powinna być chroniona, gdyż w tych częściach miejsca upamiętnienia, które pozostały po wojnie nienaruszone przez prace ziemne albo uległy zniszczeniu w tylko niewielkim stopniu, najwyraźniej widoczne są ślady zbrodni” (s. 214). Część pracy, poświęcona przedstawieniu wyników najnowszych (nieinwazyjnych) badań terenu Ponar jest niemal gotową, solidnie ugruntowaną ekspertyzą, pomocną przy projektowaniu uporządkowania i poszerzenia obszaru memorialnego w Ponarach. Takie działania są przez Muzeum planowane i przygotowywane (o czym informuje ono na swojej stronie).
Praca „Niezniszczalne ślady zbrodni“ (taki swobodny przekład tytułu można zaproponować)…
Treść dostępna dla prenumeratorów
Dołącz do naszej społeczności. Dzięki prenumeracie rozwijamy portal i publikujemy nowe artykuły.
