Światła we mgle. Recenzja antologii poezji łotewskiej „Wszystkie ptaki, co we mnie…” w przekładzie Olgi Wiewióry

W ostatnich latach polscy czytelnicy mieli co najmniej kilka okazji do sięgnięcia po poezję z Łotwy. Oprócz wydanego niedawno tomiku Wielkanoc Ingi Gaile, nominowanego do Nagrody Europejski Poeta Wolności (przekład: Agnieszka Smarzewska; Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2020), w minionym dwudziestoleciu po polsku ukazały się wiersze Knutsa Skujenieksa w tłumaczeniu Justyny Spychalskiej (Innego mostu nie będzie, Anagram, Warszawa 2009) i proza poetycka Kārslisa Vērdiņša w przekładzie Jacka Dehnela (Niosłem ci kanapeczkę. Wybór próz poetyckich 1999-2008, Biuro Literackie, Wrocław 2009). Knuts Skujenieks i Kārlis Vērdiņš znaleźli się również w antologii Wszystkie ptaki, co we mnie..., skupiającej się na łotewskich twórczyniach i twórcach piszących po 1968 roku. Rok ten stanowił historyczny przełom, kończący, jak pisze we wstępie Māris Salējs: „miesiąc miodowy literatury łotewskiej”, czyli krótki okres odwilży po śmierci Stalina, w którym poetki i poeci urodzeni przed II wojną światową odżyli i coraz odważniej sprzeciwiali się w swoich tekstach wizji świata kreślonej przez Związek Radziecki. Po wkroczeniu wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji, także na Łotwie zaczęły się prześladowania liberalnych i „niewygodnych politycznie” twórczyń i twórców. W kolejnych dekadach, po klasykach, objawiały się następne pokolenia ludzi pióra.

Poezję z lat 70. i 80. oraz tę po odzyskaniu przez Łotwę niepodległości w 1991 roku, reprezentują tacy twórcy, jak urodzeni w latach 40. Jānis Rokpelnis, Leons Briedis i Uldis Bērziņš, przedstawicielki kolejnych pokoleń, jak Māra Zālite czy Liāna Langa, oraz twórcy najnowsi, a wśród nich wspomniany Kārlis Vērdiņš czy Ingmāra Balode. Na szczególną uwagę bez wątpienia zasługuje Knuts Skujenieks (ur. 1936), o którym Māris Salējs pisze, iż „wyznacza początek okresu poezji, który rzeczywiście można nazwać współczesną poezją łotewską, wciąż aktualną, nawet, gdy zmieniają się ideologie, reżimy i style literackie”. W młodości poeta został zesłany przez władze ZSRR na siedem lat do obozu pracy za „niewłaściwe przekonania”. To tam rozwinęła się jego twórczość – przede wszystkim poetycka i tłumaczeniowa – która pomogła łotewskiej kulturze odciąć się od estetyki ówczesnego socjalizmu. Poezja Skujenieksa, czerpiąca z kanonów literatury światowej, łączy motywy znane z historii literatury europejskiej z inspiracjami obecnymi w łotewskiej sztuce ludowej. Podejmując próby ujęcia literatury łotewskiej w bliżej określone ramy, trudno pominąć folklor. Kultura Łotwy opiera się w dużej mierze na twórczości ludowej, szczególnie muzycznej – przekazie ustnym, który przetrwał całe epoki, a został odkryty na nowo i uwieczniony na papierze w XIX wieku przez pierwsze pokolenia studiujące na uniwersytetach. Niekiedy jednak trudno oprzeć się wrażeniu, że owe ludowe korzenie utrudniają interpretację utworów współczesnych. Zgłębiając literaturę małych…