Tradycje świąteczne łatgalskich Polaków

Współczesne tradycje bożonarodzeniowe kultywowane przez miejscowych Polaków nawiązują do tradycji dziadów i pradziadów, lecz różnorodne sąsiedztwo kulturowe oraz językowe, a także globalizacja, powodowały zanikanie starych oraz kształtowanie nowych obyczajów. Przedstawiony w artykule materiał jest wyekscerpowany z nagrań rozmów z Polakami aktualnie mieszkającymi w Dyneburgu, Krasławiu, Rēzekne oraz okolicach tych miast. Badaniem objęto 86 osób urodzonych w latach 1922-2006 w różnych miejscowościach na Litwie, Białorusi, Ukrainie, ale głównie na Łotwie. Większość Polaków to osoby wielojęzyczne znające język polski, łotewski i rosyjski. Z badań wynika, że obecnie język polski najczęściej jest językiem kontaktów towarzyskich, religii, imprez kulturalnych oraz edukacji, a coraz rzadziej jest językiem dominującym w rodzinie – sferze, w której przekazywane są również tradycje narodowe. Niestety w ramach jednego artykułu nie jest możliwe przedstawienie całego zapisanego materiału, więc skupimy się na przytoczeniu najbardziej aktualnych tradycji świątecznych łatgalskich Polaków.

Podczas postu – raugienia, po pasterce dozwolone mięso

Święta Bożego Narodzenia poprzedza post, o którym częściej wspominali informatorzy starszego pokolenia. Przeważnie określali post jako srogi i obowiązkowy. W niektórych domach główną potrawą podawaną podczas postu był żytni kwas (raugienia), lecz obecnie potrawa ta odeszła w zapomnienie. Okres postu związany był i jest z dbałością o czystość i porządek. Również w polskiej tradycji w czasach nowożytnych przed świętami Bożego Narodzenia należało posprzątać domy (Chwalba 2006: 173).

Najwięcej tradycji świątecznych związanych jest z Wigilią. W dzień przed Bożym Narodzeniem przygotowywano się do wieczerzy wigilijnej, którą w większości polskich domów poprzedzała msza święta w kościele. W Łatgalii tradycyjna polska pasterka przeważnie odbywała się i nadal odbywa się wieczorem, a nie o północy jak w Polsce. Uczęszczanie na ‘wieczorową’ pasterkę bynajmniej nie zmieniło obyczaju niespożywania mięsa na kolacji wigilijnej. Mięso po pasterce jadło się, jeżeli była ona w nocy. Stałymi elementami nakrycia świątecznego stołu są biały obrus oraz siano, chociaż układane jest nie tylko pod obrusem, lecz również pod opłatkiem. Zwyczaj układania siana na stole wigilijnym znany był już w średniowieczu i w czasach nowożytnych, zachował się również dzisiaj (Chwalba 2006: 65,173). Ze zwyczajem układania sianka pod obrusem związana jest również tradycja wyciągania źdźbła po uroczystej kolacji. Najdłuższe źdźbło wróży najdłuższe życie lub najmocniejsze zdrowie w przyszłym roku.

Szczupak, kisiel i... szuba z czasów sowieckich

Różni się liczba potraw na stole wigilijnym Polaków w Łatgalii. Uważają oni, że na stole powinno się znaleźć dwanaście, trzynaście lub siedem dań. W tradycji polskiej ilość potraw na stole wigilijnym jest nieparzysta, dopuszczalne jest przygotowywanie również dwunastu potraw. W większości domów na stole wigilijnym ustawia się dodatkowy talerz przeznaczony dla aniołka, Pana Jezusa lub podróżującego. Powszechną częścią święta jest modlitwa, odmawiana przed jedzeniem i dzieleniem się opłatkiem, którego, zgodnie z opinią wszystkich informatorów, nie może zabraknąć na wigilijnym stole. Zgromadzony materiał pokazuje, że nie we wszystkich domach była tradycja dzielenia się opłatkiem, który czasami po prostu zjadano. Również według tradycji łatgalskiej, łamano kawałki z opłatka pana domu bez składania życzeń (LLV 2012: 275).

Zgodnie z polską tradycją w Wigilię obowiązuje zakaz spożywania mięsa. Najczęściej wymieniane przez informatorów tradycyjne wigilijne potrawy to żurawinowy oraz owsiany kisiel, śliżyki, kutia, barszcz czerwony, szczupak, śledź, pierogi z kapustą, kartoflami lub grzybami. Najwięcej informatorzy opowiadali o potrawach, które przygotowywały mamy oraz babcie, lecz które dzisiaj nie zawsze goszczą na wigilijnym stole łatgalskich Polaków. Kutia, owsiany kisiel czy śliżyki należą do dań tradycyjnych, spożywanych w dobie nowoczesnej na Litwie i Rusi, a barszcz z uszkami, śledź lub karp były zwyczajowymi potrawami wigilijnymi szlachty polskiej (Chwalba 2006: 174). Również w tradycji łatgalskiej na Wigilię jadano kūčis oraz auzu keiseļs – dania, których nazwy oraz przyrządzanie są podobne do kutii i owsianego kisielu w tradycji kresowej. Podawano również ryby, groch oraz ciasta (LLV 2012: 335). Dzisiaj potrawy tradycyjne, szczególnie…