Tragiczny styczeń. Obrona wieży telewizyjnej w Wilnie

Pierestrojka i Sąjūdis

Masakra cywilnych obrońców wieży telewizyjnej w Wilnie 13 stycznia 1991 roku była kulminacyjnym punktem w procesie odzyskiwania niepodległości przez Litwę. Proces ten zaczął się pod koniec lat 80. i był związany z przemianami zainicjowanymi przez nowe kierownictwo radzieckie w Moskwie. Michaił Gorbaczow, który od 1985 roku kierował Komunistyczną Partią Związku Radzieckiego (KPZR) próbował zreformować radziecki system polityczny i gospodarczy przy zachowaniu komunistycznej ideologii i państwa związkowego jako całości. Reformy te przeszły do historii pod nazwą „pierestrojki”.

Nie wszędzie jednak przemiany polityczne odbywały się zgodnie z planem przewidzianym przez kierownictwo KPZR. Wraz z liberalizacją życia politycznego i debaty publicznej (tzw. „głasnostią” czyli „jawnością”) w wielu republikach zaczęły pojawiać się głosy domagające się zwiększenia ich niezależności od Moskwy. Szczególnie silnie akcentowano to w republikach bałtyckich. Ruchy polityczne w założeniu mające popierać reformy Gorbaczowa, powoływane pod koniec lat 80., z czasem zaczynały w coraz większym stopniu domagać się suwerenności.

Na Litwie taką organizacją był Sąjūdis czyli Litewski Ruch na Rzecz Przebudowy, powołany do życia w czerwcu 1988 roku. Na jego czele stanął muzykolog prof. Vytautas Landsbergis. W częściowo wolnych wyborach na Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR w marcu 1989 roku zwyciężyli kandydaci Sąjūdisu, którzy wraz z deputowanymi z Łotwy i Estonii podnosili na forum radzieckiego parlamentu kwestię nielegalności paktu Ribbentrop-Mołotow. 23 sierpnia 1989 roku, w 50. rocznicę zawarcia tego układu, który przesądził o losie krajów bałtyckich, mieszkańcy Litwy, Łotwy i Estonii stanęli w żywym łańcuchu, który nazwany został „Bałtycką Drogą”.

Proces przemian objął także Komunistyczną Partię Litwy (KPL), gdzie funkcje kierownicze przejęli zwolennicy „pierestrojki”. W 1988 roku I sekretarzem KPL został Algirdas Brazauskas. 20 grudnia 1989 roku na zjeździe KPL podjęto decyzję o wystąpieniu z KPZR. Litewscy komuniści lojalni wobec władz w Moskwie utworzyli oddzielną KPL „na platformie” KPZR. Ich liderem był partyjny ideolog Mykolas Burokevičius. Władze sowieckie aktywizowały również działalność innych organizacji sprzeciwiających się suwerenności republik bałtyckich. Na Litwie działało „Jedinstwo” („Jedność”) skupiające głównie przedstawicieli mniejszości narodowych, w tym przeważnie Rosjan, a w mniejszym stopniu Polaków.

Nieuznana niepodległość

Największym sukcesem Sąjūdisu było zwycięstwo w wyborach do Rady Najwyższej Litwy przeprowadzonych w lutym 1990 roku. 10 marca, na inauguracyjnym posiedzeniu nowej Rady Landsbergis został wybrany na jej przewodniczącego. Dzień później Rada uchwaliła Akt o Przywróceniu Niepodległości Republiki Litewskiej. Tym samym Landsbergis stał się pełniącym obowiązki głowy państwa. Władze radzieckie z prezydentem Michaiłem Gorbaczowem uznały uchwałę litewskiej Rady Najwyższej za „niekonstytucyjną” i domagały się jej uchylenia. Moskwa zareagowała rozmaitymi sankcjami skierowanymi przeciwko…