Z dziejów badań języka polskiego na Łotwie

Badania nad polszczyzną obszaru dawnej Rzeczypospolitej cieszyły się zainteresowaniem naukowców już w okresie międzywojennym. Warto tutaj wspomnieć chociażby znamienitą pracę Haliny Turskiej pt. O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie, która ze względu na działania wojenne nie zachowała się do naszych czasów w całości i została opublikowana dopiero w 1982 roku w Studiach nad Polszczyzną Kresową. Łotwa miała mniej szczęścia, co wynikało chociażby z faktu, że ziemie dawnych Inflant Polskich w okresie międzywojennym znalazły się poza granicami Polski. Można tutaj oczywiście wspomnieć słowniki polsko-łotewskie wydawane na przestrzeni dziejów, jak chociażby Dictionarium Polono-Latino-Lottauicum G. Elgera (Wilno 1683), niewielki niemiecko-łacińsko-polsko-łotewski słownik Vocabularium in vier Sprachen autorstwa G. Dressela (1688) czy Słownik polsko-łacińsko-łotewski księdza Jana Kurmina (Wilno 1858). Niewątpliwą ciekawostkę stanowi wydany na Łotwie w 1937 roku Łotewsko-litewsko-polski słownik praktyczny dla rolników i robotników rolnych, stworzony z myślą o pracownikach sezonowych przyjeżdżających pracować na Łotwę.

Okres Łotewskiej SRR nie był zbyt pomyślny dla polskich badaczy – aż do roku 1987 językoznawcy z Polski nie mogli wyjeżdżać na badania terenowe do republik radzieckich, co bardzo utrudniało możliwość zajmowania się tematyką kresową, Polakami i językiem polskim na wschód od Bugu. Wprawdzie w 1961 roku wyszła monografia T. Brajerskiego O języku pieśni Konstancji Benisławskiej (Lublin), ale autor poddał analizie wiersze wydane w Wilnie w 1776 roku. W ten sposób pojawiła się de facto dwuwiekowa luka w opisie polszczyzny tego obszaru aż do lat 60. XX wieku, kiedy tematem zajęła się Józefa Parszuta (Juzefa Paršuta).

Józefa Parszuta – prekursorka badań nad językiem polskim na Łotwie

Tematyką polską na obszarze ZSRR mogli zajmować się tamtejsi obywatele, w tym miejscowi Polacy. Do takich osób należała Józefa Parszuta (z domu Ryży), która urodziła się w 1927 roku w Staszaliszkach (Semigalia) w polskiej rodzinie z tradycjami patriotycznymi. Przed wkroczeniem na Łotwę Niemców zdążyła ukończyć cztery klasy szkoły polskiej. Po II wojnie światowej ukończyła w Rydze filologię rosyjską na Wydziale Języka i Literatury Rosyjskiej Łotewskiego Uniwersytetu Państwowego. Tam też wykładała przedmioty związane z językiem polskim i rosyjskim. Nagrania języka polskiego Józefa Parszuta prowadziła już w latach 60. XX wieku, kiedy językoznawcy z Polski nawet nie mogli marzyć o wyjeździe na Wschód. Należy także podkreślić, że sama była nosicielką łotewskiej polszczyzny, której nauczyła się w domu. Przeprowadziła wówczas pionierskie badania gwary polskiej mieszkańców wsi Darwinieki, które zakończyły się obroną doktoratu pt. Морфологическая система имен в польской речи жителей д. Дарвинеки мадонского района Латвийской ССР (pol. Morfologiczny system imienny w mowie polskiej mieszkańców wsi…