Pomniki, ulice, tablice

Pomnik Petrasa Cvirki dalej zdobi centrum Wilna, aleja Kazysa Škirpy u stóp Góry Giedymina przemianowana na Trójkolorową, tablica pamiątkowa Jonasa Noreiki na ścianie Biblioteki Wróblewskich zdjęta nocą. Pomnik Cvirki dawno należało usunąć. Był zdolnym pisarzem, ale jako wierny sługa okupanta przyczynił się do utraty przez Litwę niepodległości. Trzeba go czytać, jego dzieła należą do programu nauczania, ale w Wilnie nie ma miejsca na jego pomnik. Knut Hamsun był większym pisarzem, ale, o ile wiem, w Norwegii jest tylko jeden jego pomnik, w jego rodzinnej wsi Hamarøy na północy kraju. Nie należało się spieszyć ze zmianą nazwy alei Škirpy. Popieram usunięcie tablicy Noreiki. Nie zabijał on Żydów osobiście, ale przyczynił się do ich wyniszczenia. To, co robił – izolowanie Żydów i konfiskata ich majątków – może nie wydawać się obciążające, ale tylko w sytuacji, gdy przymknie się oczy na to, co faktycznie się wówczas działo. Szybko stało się jasne, że Żydzi deportowani do gett zostaną wymordowani, a mimo to Noreika pozostał na stanowisku.

Pomniki, ulice, tablice. Będziemy jeszcze nie raz o nich mówić i spierać się o nie, niekoniecznie ze złej woli, choć i jej nie brakuje, ale także dlatego, że te kwestie nie są proste. Jest oczywista hierarchia – pomniki są ważniejsze niż nazwy ulic, a nazwy – niż tablice. Według jakich kryteriów należy je stawiać i nadawać nazwy, czy te same kryteria obowiązują, gdy rozważa się ich usunięcie? Kęstutis Skrupskelis pyta, czy pomniki należą się tylko świętym? Odpowiedź powinna brzmieć „nie”, jeśli chcemy uniknąć fali ikonoklazmu, podobnej do tej, która na początku reformacji spustoszyła kościoły i klasztory, niszcząc posągi i obrazy świętych.

Kto podejmuje decyzje i na jakim poziomie? Mer Wilna Remigijus Šimašius zapewne miał prawo podjąć decyzję, ale nie wszystko w Wilnie zależy od woli wileńskiej rady miejskiej. Czy mogłaby ona postanowić, że szczątki dowódcy partyzanckiego Adolfasa Ramanauskasa „Vanagasa” mają zostać usunięte z honorowego miejsca na cmentarzu na Antokolu, albo że pomnik Vincasa Kudirki ma zostać przeniesiony z obecnej lokalizacji, a plac Kudirki ma zmienić nazwę, po stwierdzeniu, że on sam był antysemitą? Mam nadzieję, że nie. Pewne sprawy muszą być rozstrzygane na poziomie ogólnokrajowym, choć tylko niewielki procent. Pozostają i inne pytania. Jeśli pomnik Cvirki zostałby usunięty z Wilna, to czy jego rodzinna wieś Kłongie (Klangiai) mogłaby go przygarnąć? Powiedziałbym, że tak, chociaż moim zdaniem, byłoby dobrze przenieść pomnik do parku Grūtas. W miejscu urodzenia Noreiki w Szukianach (Šukioniai) przy głównej ulicy stoi poświęcony mu kamień pamiątkowy.…