Gustaw Manteuffel – historyk i etnolog Inflant Polskich

Badając jego biografię raz po raz natrafiam na ślady miejsc, które dziś są zarządzane z innych stolic niż w czasach inflanckiego szlachcica. I nie chodzi wyłącznie o główne miasto rosyjskich carów. Zwróćmy uwagę, że Berlin został stolicą zjednoczonych pod berłem Hohenzollernów Niemiec dopiero, gdy Manteuffel miał około czterdziestki. Zresztą, czy było to dla niego takie istotne? Skoro był Polakiem, a przynajmniej tak się czuł, tak to wyrażał, tak postępował, więc nie mam najmniejszego powodu powątpiewać, że było inaczej. Tak, dla Gustawa Manteuffla to Kraków, nawet nie Warszawa, był duchową stolicą. Centrum polskości. Nie Polski! Do Królestwa Polskiego, jak podejrzewam, miał on stosunek ambiwalentny, jako że była to rosyjska prowincja. Polska skazana na rusyfikację. Problemów z tamtejszą cenzurą miał o wiele więcej niż w rodzinnej Rydze, ale kłopoty z cenzorami, to temat na zupełnie odrębną opowieść.

Nikt nie śnił o Łotwie

Dlaczego więc w podtytule tyle krajów? Niczym w tytulaturze jakiegoś wielkiego monarchy. Tak, to dobre pytanie, gdyż Manteuffel faktycznie w tej feudalnie hierarchicznej strukturze byłby niewysoko, ale jednak wciąż dosyć blisko szczytu drabiny, nad sobą miałby jeszcze hrabiego, markiza, księcia... I w końcu Inflanty Polskie – obszar, który był domeną jego badań – obejmuje, według dzisiejszych miar, ok. 15 000 km kw. Jest to mniej więcej tyle, co powierzchnia województwa małopolskiego. Gdzie tu Inflantom do Rosji, gdzie Rzym, gdzie Krym. Zresztą Inflanty Polskie stanowiły kiedyś, jeszcze w połowie XVIII wieku, integralną część Rzeczypospolitej i wchodziły w jej skład jako województwo inflanckie. Dziś ten region jest określany mianem Łatgalii (Letgalii) i leży w południowo-wschodniej Łotwie. Skąd więc, ponowię pytanie, tyle państw w podtytule artykułu? Jakkolwiek trywialnie zabrzmi odpowiedź, że jest to wynikiem tego, iż Manteuffel żył na pograniczach geograficznym i kulturowym, to głębsza refleksja sprawi, że zaczniemy się nad tym zastanawiać. Jeśli dziejopis z Drycan, jak również określano Gustawa Manteuffla, zmarł w 1916 roku, to przecież jeszcze o żadnej suwerennej Polsce, nie wspominając już o Łotwie czy Białorusi, nie mogło być mowy. Właśnie. Terytorium Inflant, tym razem w szerszym znaczeniu, tzn. obejmujące również Inflanty Szwedzkie oraz Kurlandię i Semigalię, zostało w latach dwudziestych XX wieku ostatecznie podzielone między nowe i stare państwa regionu. Teraz dopiero możemy przejść do właściwej treści tekstu.

Polacy z wyboru

Na początek trzeba sobie zdać sprawę z tego, kim był Gustaw Manteuffel. Kilka lat temu w Warszawie zorganizowano wystawę „Polacy z wyboru” dotyczącą stołecznych rodów, najczęściej luterańskich, które miały korzenie niemieckie, a później uległy polonizacji. Manteufflowie byli…