Ludzie cyrkla i młota w powojennym Szczecinie

Koniec III Rzeszy

Miasto gryfa Sowieci zajęli 26 kwietnia 1945 roku. W maju tego roku powierzyli obowiązki burmistrza Erichowi Wiesnerowi, sekretarzowi szczecińskiej organizacji Komunistycznej Partii Niemiec. Szczecinem zarządzali solidarnie komuniści, socjaldemokraci i bezpartyjni – na tyle władze sowieckie były jeszcze wówczas liberalne. Ludność niemiecka, która przez długi czas przeważała w mieście, koncentrowała się wówczas w dzielnicy Niebuszewo (co ciekawe, w „polskich czasach” będzie ona już nazywana nieoficjalnie „Lejbuszewem”, z powodu licznych mieszkańców narodowości żydowskiej). 29 czerwca spadł na Niemców grom z jasnego nieba – sowiecki komendant Szczecina ogłosił, że miasto jednak będzie polskie. Ostatecznie Erich Wiesner, na polecenie sowieckich i wschodnioniemieckich komunistów, przekazał miasto późniejszemu prezydentowi Piotrowi Zarembie, „nieznanemu i perfekcyjnie mówiącemu po niemiecku magistrowi inżynierowi i urbaniście z Polski”. Formalnie do przekazania władzy Polakom doszło 5 lipca 1945 roku. „Dzień później szczecińskie urzędy wywiesiły biało-czerwone flagi”, wspomina Filip Gańczak.

Komuniści wschodnioniemieccy wciąż marzyli o korekcie granicy zachodniej Polski, m.in. w 1947 roku delegacja Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec przebywająca w Moskwie próbowała przekonać do tej propozycji Józefa Stalina, jednak bezskutecznie. W 1950 roku premierzy Józef Cyrankiewicz i Otto Grotewohl podpisali tzw. układ zgorzelecki, który przewidywał granicę polsko-niemiecką na zachód od Świnoujścia, później idącą w linii prostej aż do Odry, zostawiającą cały Szczecin po stronie Polski. Od tego czasu komuniści wschodnioniemieccy jedynie półgębkiem, nieoficjalnie i bardzo nieśmiało (wiele takich przykładów Filip Gańczak przytacza w swojej książce) mówili o możliwości ewentualnych korekt, ostatni raz przed wprowadzeniem w Polsce stanu wojennego w 1981 roku. Niemcy Zachodnie uznały zaś polską linię graniczną na Odrze i Nysie Łużyckiej dopiero w grudniu 1970 roku. Na postawę komunistów z NRD z pewnością wpłynęła wizyta Nikity Chruszczowa w Szczecinie w 1959 roku, gdy explicite powiedział on, że Wrocław, Gdańsk i Szczecin to „polskie miasta”.

Wschodni Niemcy chwalą polską odbudowę

Mimo tego, że Niemcy musieli bardzo szybko opuścić Szczecin, jeszcze w 1949 roku funkcjonowały tutaj dwie niemieckie szkoły. Jednak generalnie byli już później tylko gośćmi w „grodzie Gryfa”. Erich Wiesner odwiedził w 1956 roku miasto nad Odrą jako przedstawiciel gazety „Schweriner Volkszeitung”. Nie mógł się nachwalić polskiego Szczecina. „Teraz zobaczyłem miasto wypełnione pędzącym życiem, a port szczeciński dalece przekroczył swą najwyższą przedwojenną wielkość przeładunku”. Trzeba przyznać, że politycy i publicyści z NRD bardzo ciepło wyrażali się o wysiłku odbudowy Ziem Zachodnich, który podjęli Polacy, inaczej niż politycy z RFN, którzy długi czas nie uznawali w ogóle przynależności Pomorza, Śląska i Prus Wschodnich do Polski. Co ciekawe, w NRD od…