Oczernieni i odurzeni. Recenzja zbioru opowiadań Herkusa Kunčiusa „Zdradzeni, wyklęci, oczernieni”

Išsiduoti, išsižadėti, apšmeižti (tak brzmi oryginalny tytuł zbioru) został wydany przez Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla już w 2007 roku. Kunčius ukończył zbiór pięć lat wcześniej. Lada moment pierwsze wydanie osiągnie pełnoletniość, jednak mimo upływu czasu warto sięgnąć po tę - niewielkich rozmiarów - książkę.

Ziemniak na okładce

Wydawnictwo Warsztatów Kultury w Lublinie pokusiło się o stosunkowo minimalistyczną, acz gustowną okładkę, na której widnieje odwrócona gwiazda radziecka z ułamanym ramieniem u podstawy. W oryginalnym wydaniu jest mniej estetycznie, za to dosadnie. Pomarszczona, wypuszczająca pędy bulwa oddaje brzydotę radzieckiej rzeczywistości, którą w swych opowiadaniach opisuje autor. W tekście Zuzanny Mrozikowej znajdziemy dosadny opis pierwszej strony zbioru: „Gnijący kartofel zamiast sierpa i młota, młodych żniwiarzy i wiązki złocistego zboża” („Tekstualia” nr 4 (15) 2008). Rodzi się pytanie, czy przesłanie okładki jest tak samo czytelne dla polskiego odbiorcy, jak dla litewskiego?

Bardziej zaprawiony czytelnik Kunčiusa niewątpliwie dostrzeże w jego twórczości wiele wątków autobiograficznych. Sam autor jednak jest mistrzem w zacieraniu śladów i myleniu tropów. Tak duże nagromadzenie surrealistycznych wątków i absurdalnych sytuacji trudno przecież przypisać jednej postaci. Pierwsze opowiadanie, którego tytuł stał się tytułem książki, to z jednej strony autobiograficzna gawęda, z drugiej manifest, a w dodatku przewodnik literacko-kulinarny dedykowany czytelnikom z mocną głową.

Przedzierając się przez kolejne opowiadania, można dojść do wniosku, że Kunčius to niezły żartowniś. Istotnie, nie brak tu komicznych i oderwanych od rzeczywistości zdarzeń. Jednak im bardziej zagłębiamy się w opisy rzeczywistości czy rysy charakterów postaci, tym silniej odczuwamy bezlitosną ironię. Zdradzeni, wyklęci, oczernieni uważani są za jedną z najbardziej buntowniczych książek pisarza.

W tytułowym opowiadaniu Kunčius wspomina o swoim planie ucieczki z Litwy. Wiódł on przez Węgry, Austrię, Niemcy ku Południowej Afryce. Bardziej interesuje nas jednak nie dokąd, lecz skąd ucieka bohater. Czytamy, że wraz z kolegą chcieli zdradzić ZSRR, o którym mówią: „naszą ojczyznę, naszą bankrutującą radziecką ojczyznę, która gwarantowała nam dożywocie w bloku komunistów i bezpartyjnych”.

Katalog złych uczynków

Opowiadania Kunčiusa można czytać jako katalog najgorszych ludzkich przewinień. Z pozoru niewinne ziarno przyjaźni to krótka historia pana Manu, który wydaje się dobrym, poczciwym i spokojnym człowiekiem, nie zważającym na przeciwności losu. Z rodziną Chabałowów łączy go przyjaźń. I to chyba ostatnie w tym opowiadaniu pozytywne hasło. Reszta to karty, pijaństwo, próżność, kłótnie małżeńskie, podejrzenia o zdradę, brak opieki nad dzieckiem. Upadek moralny rozciągający się na różne klasy społeczne wydaje się klamrą spinającą wszystkie opowiadania zawarte w opisywanym zbiorze.

Postaci przedstawione w książce to ofiary ówczesnego systemu politycznego.…