Okupacja i inkorporacja państw bałtyckich do ZSRR w ujęciu politycznym i prawnym – część 1

Artykułem „Okupacja i inkorporacja państw bałtyckich do ZSRR w ujęciu politycznym i prawnym” otwieramy cykl tekstów autorstwa wybitnego litewskiego politologa Aleksandrasa Štromasa (1931–1999), pochodzących ze zbioru Laisvės horizontai (Horyzonty wolności), wydanego pośmiertnie w 2001 roku. Cały tom ukaże się wkrótce po polsku w tłumaczeniu Kamila Peceli nakładem Wydawnictwa Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu.

Niemcy, oczywiście, bardziej były skłonne uznać „żywotne interesy” ZSRR w regionie państw bałtyckich niż Wielka Brytania i Francja, które nie zgodziły się „odstąpić” państw bałtyckich Związkowi Radzieckiemu. Według tajnych protokołów paktu o nieagresji (z 23 sierpnia 1939 roku) oraz traktatu o granicach i przyjaźni między ZSRR a III Rzeszą (z 28 sierpnia 1939 roku) Niemcy w zamian za całe terytorium etnicznej Polski oddały Związkowi Radzieckiemu pozostałą cześć byłego państwa polskiego i zgodziły się na to, aby państwa bałtyckie zostały wciągnięte do „strefy interesów” ZSRR. Jednak do ugody z Hitlerem Stalina skłoniło, oczywiście, nie tyle bezpośrednie zwycięstwo terytorialne, ile to, że ugoda z Niemcami stworzyła niezbędne warunki, aby rozpętać wojnę między głównymi siłami antyradzieckimi na świecie. Związek Radziecki niezachwianie – i nie bez podstaw – wierzył, że po wywołaniu takiej wojny, w której sam nie będzie uczestniczyć, stanie się jej rzeczywistym zwycięzcą. Tymczasem porozumienie ZSRR z aliantami powstrzymałoby Hitlera przed atakiem na Polskę, a więc zachowałoby pokojowe status quo, co Stalinowi było zupełnie nie na rękę.

Taktyka wykorzystana do zagarnięcia państw bałtyckich wyraźnie świadczy o tym, że ZSRR działał według wcześniej przemyślanego planu. W tym planie Moskwy ściśle i szczegółowo przewidziano, co i w jakim porządku musi być wykonane, aby władza radziecka zakorzeniła się we wszystkich państwach bałtyckich. Pierwszym obiektem tej radzieckiej działalności stała się Estonia, przeciwko której podjęto bezpośrednie działania wojenne. Wykorzystując także nacisk dyplomatyczny i groźby okupacji całego kraju, Związek Radziecki zdołał zmusić rząd Estonii do podpisania układu o wzajemnej pomocy (28 sierpnia 1939 roku), rzekomo koniecznego, aby zapewnić bezpieczeństwo Estonii. Kolej na Łotwę przyszła 5 października, a Litwy 10 października. Chociaż rządy państw bałtyckich zamierzały przeciwstawić się naciskom ZSRR, jednak kiedy zobaczyły wojsko radzieckie skoncentrowane przy swoich granicach i zrozumiały, że na arenie międzynarodowej znajdują się w zupełnej izolacji, koniec końców poddały się żądaniom ZSRR. Warunki wszystkich tych umów o wzajemnej pomocy były mniej więcej takie same. Najważniejsze było w nich to, że pozwalano Związkowi Radzieckiemu na założenie baz wojskowych na terytoriach państw bałtyckich. W przypadku Litwy umowa to wyglądała na bardziej atrakcyjną, ponieważ na jej podstawie zwracano Litwie Wilno i Wileńszczyznę;…