Okupacja i inkorporacja państw bałtyckich do ZSRR w ujęciu politycznym i prawnym – część 2

Artykułem „Okupacja i inkorporacja państw bałtyckich do ZSRR w ujęciu politycznym i prawnym” otworzyliśmy cykl tekstów autorstwa wybitnego litewskiego politologa Aleksandrasa Štromasa (1931–1999), pochodzących ze zbioru Laisvės horizontai (Horyzonty wolności), wydanego pośmiertnie w 2001 roku. Cały tom ukaże się wkrótce po polsku w tłumaczeniu Kamila Peceli nakładem Wydawnictwa Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu.

W okresie od 1920 do 1939 roku między ZSRR a państwami bałtyckimi zawarto kilkanaście dwustronnych i wielostronnych umów, określających i regulujących ich wzajemne stosunki. W umowach tych bezpośrednio uznano i zastosowano do stosunków między ZSRR a państwami bałtyckimi podstawowe zasady prawa międzynarodowego, włączając w to „zasadę suwerenności i niepodległości państwa”, „zakaz zajmowania siłą cudzego terytorium” i „zakaz interwencji”. Wystarczy tutaj wspomnieć o najważniejszych takich porozumieniach i omówić ich zawartość.

W 1920 roku Rosja radziecka zawarła traktaty pokojowe z każdym z państw bałtyckich osobno. Zgodnie z tymi traktatami wojna między stronami została przerwana, a Rosja radziecka oznajmiała, że z własnej woli rezygnuje z wszelkich pretensji prawnych, politycznych i terytorialnych wobec państw bałtyckich. Zgodnie z ustaleniami tzw. protokołu Litwinowa (z 1929 roku) podpisujące go Estonia, Łotwa, Polska i ZSRR postanawiały przestrzegać norm paktu Brianda-Kelloga (z 1928 roku). Państwa te rezygnowały z wojny jako narzędzia polityki nacjonalistycznej i zobowiązały się do rozstrzygania sporów międzynarodowych jedynie na drodze pokojowej. Pakty o nieagresji (z lat 1926–1932) zawarte pomiędzy ZSRR i każdym z państw bałtyckich ustanawiały niezawodne narzędzia do powstrzymania każdego zamachu na nienaruszalność terytorium i polityczną niepodległość krajów je podpisujących. Pakty te w ścisłych formułach zabraniały stronom porozumienia nie tylko prowadzić przeciwko sobie nawzajem agresywnych działań, ale również wykorzystywać jakąkolwiek przemoc w ogóle. Poza tym w tych umowach ustalono ścisłą procedurę do rozstrzygania sporów, których nie da się rozstrzygnąć poprzez normalne środki dyplomatyczne. Spory takie miały być przedkładane do rozpatrzenia Zjednoczonej Komisji Arbitrażowej, której wyrokom nadano moc obowiązującą. W 1934 roku przedłużono obowiązywanie tych umów do 31 grudnia 1945 roku. Formalnie nigdy nie były ani zmienione, ani zerwane. Chociaż we wspomnianych umowach przewidziano całkowicie zadowalające środki do zapobieżenia agresji, w 1933 roku Związek Radziecki podpisał z wieloma krajami, w tym również z państwami bałtyckimi, konwencję definiującą akt agresji. W postanowieniach tej konwencji ogłaszano, że akt agresji nie może być niczym usprawiedliwiany – ani wewnętrznymi warunkami państwa, ani jego zachowaniem na arenie międzynarodowej. Prawo wszystkich państw do politycznej niepodległości oraz terytorialnej nienaruszalności było w tej konwencji podstawową zasadą stosunków międzynarodowych. Podpisujące konwencję państwa uroczyście ogłaszały, że ich podstawowym obowiązkiem międzynarodowym…