Centrum Arvo Pärta – unikalne archiwum otoczone sosnowym lasem

-

Laulasmaa to wieś położona czterdzieści kilometrów na zachód z Tallinna, nad Zatoką Lahepere. Jej nazwa przywołuje na myśl piasek z tej okolicy, tak biały i czysty, że sprawia wrażenie jakby śpiewał, kiedy się po nim spaceruje. Miejscowość graniczy z wsią Heliküla (co po estońsku znaczy “wieś dźwięków” – przyp. red.), gdzie w latach 50. i 60. XX wieku zbudowano domki letniskowe dla estońskich kompozytorów i innych członków elity kulturalnej.

W przeszłości, ten region, ukochany przez estońskiego kompozytora Heino Ellera, przyciągał gości – jego studentów i kolegów, w tym Arvo Pärta. Malownicza piaszczysta plaża i cichy las iglasty dawały od tamtego czasu inspirację Pärtowi, który od ośmiu lat jest najczęściej wykonywanym na świecie żyjącym kompozytorem. Jako młody człowiek, Pärt przyjeżdżał tam na swoim motocyklu. Razem ze swoim nauczycielem Heino Ellerem, wędrowali przez las, siadali na wielkich kamieniach rozsianych na plaży i wymieniali się poglądami na życie.

Teraz, kiedy kompozytor osiągnął wiek swojego ukochanego profesora, nadal chodzi na spacery w okolicy i zastanawia się nad następnym kończącym się cyklem. Nie jest zaskoczeniem więc, że to piękne otoczenie, daleko od zgiełku miasta, w środowisku naturalnym, które wspiera jego muzykę, zostało wybrane na lokalizację Centrum Arvo Pärta – osobistego archiwum zbierającego całe twórcze dziedzictwo kompozytora.

To sam Arvo Pärt położył kamień węgielny pod nowy budynek ponad rok temu. „Płynący” dom, bez żadnych prostych kątów, został otwarty dla gości 17 października 2018 roku.

Historia narodzin

Piętnaście lat temu, Arvo Pärt i jego rodzina rozważali co się stanie ze znaczącym muzycznym dziedzictwem kompozytora w przyszłości. Coś musiało zostać zrobione. Pierwszym i najłatwiejszym rozwiązaniem byłoby oddanie kolekcji Akademii Sztuki w Berlinie, które ma setki lat doświadczenia w pracy archiwalnej.

Arvo Pärt

Estoński kompozytor, urodzony 11 września 1935 roku w Paide

Pärt jest jednym z kompozytorów, których dzieła mają realny wpływ na nasze zrozumienie muzyki. Obecnie Pärt jest znany przede wszystkim ze względu na jego oryginalny styl tintinnabuli. Jego wcześniejsze modernistyczne działa są prawdopodobnie mniej znane przez szeroką publiczność, ale rozszerzył on nasze pojęcie o muzyce poprzez cały swój wkład w muzykę.

Tintinnabuli (łac. tintinnabulum – dzwonek, bicie) jest unikatowym stylem muzycznym i techniką kompozytorską stworzoną przez Pärta, która łączy dwie jednogłosowe linie strukturalne – melodię i trójdźwięk – w całość. W rezultacie, jeden podstawowy trójdźwięk toniczny może być słyszalny i wyczuwalny poprzez muzykę, która jest bogata w składowe harmoniczne.

Ponadczasowe piękno i głęboki duchowy przekaz w muzyce Arvo Pärta poruszyły i wpłynęły na wielu słuchaczy, bez względu na ich narodowość, tło kulturowe czy wiek. Kompozycje Pärta są grane nie tylko w salach koncertowych, ale także szeroko wykorzystywane w filmach, w sztukach tanecznych i teatralnych oraz w treściach multimedialnych.

Arvo Pärt, ósmy rok z rzędu, jest najczęściej wykonywanym na świecie żyjącym kompozytorem.

„Zebraliby cały istniejący materiał i później usystematyzowaliby go. Ale nie wyglądało to w oczach moich rodziców na właściwe rozwiązanie” – przypomina sobie syn kompozytora Michael Pärt, który jest przewodniczącym Rady Centrum Arvo Pärta. „Stąd decyzja o samodzielnym zrobieniu czegoś, chociaż nie mieliśmy pojęcia o archiwizacji” – dodaje.

Rodzina wynajęła mały pokój w Laulasmaa Spa i rozpoczęły się prace. Priorytetem było usystematyzowanie i digitalizacja archiwum. Żona Arvo Pärta, Nora Pärt była pierwszą archiwistką, która gromadziła materiały według lat i tematycznie, zostało to później przejęte, w mniej lub bardziej nienaruszonym kształcie, przez profesjonalistów.

„Pierwszym dużym krokiem było zorganizowanie dzienników muzycznych Arvo Pärta, które oprócz nut, zawierały także teksty, które zainspirowały kompozytora, które albo  skopiował z książek, albo spisał w oparciu o pomysły, o których myślał lub usłyszał” – wyjaśnia Michael Pärt.

Kilka lat później archiwum zostało przeniesione do domu w Laulasmaa, który został nazwany „Aliina”. Do tego czasu działalność była finansowana przez prywatnych darczyńców, ale w 2011 roku pojawiło się wsparcie państwa. To umożliwiło zbudowanie większego zespołu. W celu ustalenia kierunku działania niezbędne było wiele pracy przygotowawczej. Archiwum potrzebowało otworzyć się dla gości, ale siedziba – niewielki dom – nie umożliwiała tego. Zbadano co robiono w innych krajach, archiwach i większych centrach muzyki.

„W tamtym momencie tylko kilka lat zostało do 100. rocznicy powstania państwa estońskiego i wszyscy zgodzili się, że do tego czasu Centrum powinno zyskać funkcję publiczną” – wyjaśnia Anu Kivilo, Dyrektor zarządzająca Centrum Arvo Pärta.

Zaangażowani ludzie musieli podjąć ryzyko i odpowiedzieć na pytanie czy byli na właściwej drodze i czy będzie tak po pięciu latach.

„Od strony fizycznej dom to jedna rzecz – możemy zatrudnić architektów, projektantów i różne organizacje. Ale zawartość jest dalece bardziej złożona i to jest to, o czym musimy sami zdecydować” – dodaje Kivilo. „Otrzymaliśmy kredyt, inaczej nie bylibyśmy tacy śmiali na początku”.

Prezydent Estonii Kersti Kaljulaid i Arvo Pärt

Zainspirowani utworem „Tabula rasa”

Tallinn i Tartu były rozważane jako potencjalne lokalizacje przyszłego centrum, ale stało się całkowicie jasne, że właściwa lokalizacja została już znaleziona – Laulasmaa. Otwarty konkurs architektoniczny wygrali Fuensanta Nieto i Enrique Sobejano z hiszpańskiego biura architektonicznego Nieto Sobejano Arquitectos proponując projekt pt. „Tabula”.

Centrum Arvo Pärta

Laulasmaa, Kellasalu tee

  • Instytucja założona w 2010 roku przez Arvo Pärta i jego rodzinę.
  • Jego celem jest tworzenie warunków i możliwości zachowania i badań nad dziedzictwem twórczości kompozytora w Estonii w środowisku języka ojczystego.
  • W sercu Centrum znajduje się archiwum, które łączy dziedzictwo muzyczne kompozytora i związane z nim informacje i dokumenty w formatach cyfrowym i tradycyjnym.
  • W przyszłości, Centrum połączy różne działalności związane z muzyką Arvo Pärta jako centrum informacyjne i muzyczne, ale przede wszystkim jako centrum badawcze i naukowe z archiwum jako jego fundamentem.
  • Nowa siedziba została otwarta 17 października 2018 r.
  • Nowe Centrum ma 2348 m2. Mieści archiwum, bibliotekę, salę na 140 miejsc, przestrzeń wystawową, pokój filmowy, sale wykładowe i strefę personelu.
  • Koszt: 8,5 miliona euro.

Michael Pärt i Anu Kivilo zgadzają się, że rozwiązanie zaproponowane przez Hiszpanów było najlepsze i najprostsze. Ich propozycja zagospodarowania przestrzeni – pracownicy mają możliwość wchodzić w interakcję między sobą, ale biuro nie jest open spacem z wielkimi korytarzami – było najbardziej odpowiednie. Podczas gdy na początku były obawy, że budynek z oknami od podłogi do sufitu tworzyć będzie efekt cieplarniany, jednak współpraca z biurem architektonicznym Luhse & Tuhal pozwoliła na przystosowanie projektu do estońskiego klimatu.

„Kiedy prace konstrukcyjne wystartowały, bałem się, że tata przyjdzie tutaj i zacznie mieszać się” – śmieje się Michael Pärt. „Dokładnie tak się stało, ale w najlepszym sensie tego słowa. Był bardzo zainteresowany tym, co robimy i jak mógłby pomóc”.

Zaangażowani w budowę ludzie także przypominają sobie ten zabawny moment, kiedy kompozytor podczas spaceru po lesie miał pomysł na przesunięcie budynku o dziesięć metrów. Zaiste prosty pomysł, ale to koszmar architekta. Jednak kreatywne środowisko umożliwiło to.

„Las iglasty był dla architektów jak cud, być może dlatego budynek ma bardzo bliski związek z otaczającą naturą – dom sięga lasu i las sięga domu a światło go prześwietla” – wyjaśnia badaczka muzyki Kristina Kõrver, która pracuje w Centrum. „Budynek ma także silny związek z muzyką Arvo Pärta”. Architekci, jeszcze przed zaprojektowaniem budynku, byli miłośnikami muzyki Pärta, więc obiekt został zaprojektowany przy dźwiękach jego utworów. Założenia projektu – wzory i filary – były inspirowane kompozycją „Tabula rasa”.

Zaskakujące, że nawet projekty budynku pasują do manuskryptu utworu. „Filary są jak kreski taktowe i rytmiczne obrazy, ale oczywiście jest to bardziej odczucie niż wynik analizy” – dodaje Kõrver.

Według architektów, wieża stojąca obok budynku także była inspirowana rytmem i strukturą utworu „Tabula rasa”.

„Wieża była tym co sprawiło, że serce Arvo Pärta zaczęło bić szybciej. Zainspirowana życzeniem, by wyrosła do nieba, by być tam i widzieć morze. Ta wieża przemyśleń lub wieża widokowa na prawdę oferuje wspaniały widok” – mówi Kõrver. „Ponadto, ośrodek ma inną osobliwość – kaplicę, sakralny budynek, który przecież nie jest popularnym rozwiązaniem w nowoczesnym centrum muzyki. Jednakże, biorąc pod uwagę muzykę Pärta, kaplica, która była prawdziwym wyzwaniem dla budowniczych, nie jest niczym dziwnym ani zaskakującym. Daje to naszym gościom radość odkrywania” – dodaje Kõrver.

Archiwum jak serce

W sercu Centrum Arvo Pärta jest archiwum, które łączy ze sobą muzyczne dziedzictwo kompozytora oraz związane z nim informacje i dokumenty, w drukowanym i cyfrowym formacie. Jest to przedsięwzięcie prawdziwie unikatowe w skali światowej, ponieważ ślady kompozytora znajdują się tu wszędzie. On tutaj tworzy, jego muzyka jest codziennie wykonywana, więc archiwum stale się zmienia i szybko rośnie. Sam Pärt jest aktywnym użytkownikiem archiwum.

„Na przykład, będzie chciał zobaczyć pamiętnik muzyczny, żeby poprawić coś lub zmienić manuskrypty, co oznacza oczywiście, że nasza najnowsza pozycja nie jest w rzeczywistości najświeższą” – śmieje się Michael Pärt i dodaje: „Arvo może nawet wyrwać stronę z manuskryptu i, oczywiście, jest on jedyną osobą, która może to zrobić. Ale wyobrażając sobie co może powiedzieć nasz archiwista…”.

Kõrver przypomina o umiejętności Arvo Pärta do zachwytu, do bycia zarażonym pomysłem, do zagłębiania się i nieskupiania się na problemach. „Dzieci mają takie umiejętności i, niestety, w pewnym wieku one znikają. Ale Arvo Pärt zachował te cechy i jego entuzjazm daje przykład dla nas wszystkich” – mówi Kõrver.

Jednym z ważnych zadań i możliwości Centrum jest współpraca z Arvo i Norą Pärtami. Ich dwoje jest w stanie odpowiedzieć na wiele pytań pracowników Centrum. Dzięki współpracy, treść się rozwija i tworzony jest kontekst. W końcu, takie archiwum nigdy wcześniej na świecie nie zostało stworzone, więc jest też niecodziennym wyzwaniem i codziennym procesem nauki dla wszystkich zaangażowanych.

„Na początku musisz mieć ogólną wiedzę o archiwizacji, tylko wtedy możesz wiedzieć dlaczego to nie działa” – mówi Michael Pärt. „Nie możesz jedynie przestrzegać reguł, musisz je dostosowywać” – dodaje.

Drzwi szeroko otwarte

Arvo Pärt jest światowej sławy kompozytorem, którego muzyka porusza poważne tematy, które wymagają skupienia, lecz byłoby trudno znaleźć cieplejszego i bardziej szczerego człowieka. Także Centrum nie jest elitarną instytucją, ale przeznaczoną dla wszystkich. Wystarczy chcieć tutaj przyjść. Żeby tutaj dotrzeć i poznać to miejsce, trzeba poświęcić trochę czasu. Centrum oferuje aktywności dla wszystkich. Nie są one w żaden sposób ograniczone – każdy gość samodzielnie decyduje, co chce robić.

Centrum posiada salę koncertową na 140 miejsc, która będzie służyć za scenę koncertową i salę kinową, wykładową i pokój dyskusji na różne tematy. Jest możliwość zarezerwowania zwiedzania budynku z przewodnikiem lub samodzielnego poznawania go. Można wypożyczyć słuchawki i wyjść do lasu lub znaleźć miejsce w budynku, by delektować się muzyką. Centrum zaprasza gości, którzy nie słyszeli wcześniej i chcą poznać muzykę Arvo Pärta, a także tych, którzy znają i cenią jego twórczość.

Obiekt ma także płynną i rozproszoną przestrzeń wystawową. Stworzenie wystawy nie było łatwym zadaniem, ponieważ Arvo Pärt nie chce być w centrum uwagi. Z tego powodu, kształt wystawy był wyzwaniem artystycznym, wizualnym i merytorycznym, a przy tym złożenie wystawy było bardzo czasochłonnym zadaniem.

„Szybko stało się jasne, że nie możemy opowiedzieć historii Arvo Pärta jako żyjącej legendy. Dlatego nie zastosowaliśmy typowego podejścia do prezentowania historii jego życia i jego dzieł. Nie chcieliśmy także występować jako kuratorzy komentujący muzykę i naturę Pärta” – wyjaśnia Kõrver. „Ostatecznie uświadomiliśmy sobie, że musimy oddać głos Arvo Pärtowi, ponieważ zakładamy, że odwiedzający centrum chcą go poznać. Poprzez pamiętniki muzyczne kompozytora, odwiedzający może w pewnym sensie rozmawiać z Arvo Pärtem, słuchać jego rozważań i może przybliżyć się do jego muzyki poprzez jego słowa. Czasami może to pomóc nastroić się do jego muzyki, czasami uzyskać odpowiedzi na pytania, które ktoś może mieć podczas słuchania muzyki” – dodaje.

O co dokładnie Kõrver chodzi, można odkryć w Centrum samodzielnie.

Zatrudniono także filmowców Jaaka Kilmi i Jaana Tootsena, których krótki film dokumentalny o Arvo Pärcie można zobaczyć w Centrum. Wystawa obejmuje ścianę ze zdjęciami muzyków stanowiącą hołd kompozytora dla jego ulubionych muzyków, bez których, jak mówi, jego własna muzyka nie istniałaby.

Pomyślano nawet o dzieciach. W bawialni można oglądać kreskówki z muzyką skomponowaną przez Arvo Pärta, wziąć udział w quizie lub po prostu bawić się. Centrum Arvo Pärta kładzie także nacisk na edukację i chce docierać do dzieci w wieku szkolnym, jak i do dorosłych. Goście i badacze mogą oczywiście uzyskać dostęp do cyfrowego archiwum kompozytora.

Zgodnie ze wstępnymi szacunkami, Centrum Arvo Pärta będzie mogło przyjąć 20 000 gości rocznie.

„Liczba jest determinowana lokalizacją i wielkością Centrum. Mamy nadzieję, że zapewni ona równowagę z duchem i działalnością naszego ośrodka” – wyjaśnia Michael Pärt. „Jeśli za bardzo urośniemy, możemy zatracić pierwotną ideę. Centrum jest wystarczająco małe i spójne, by przetrwać jako całość” – dodaje.

„Stawiamy teraz nasze pierwsze kroki oraz uczymy się i rośniemy wraz z budynkiem. Jesteśmy w stanie zaoferować wiele interesujących rzeczy, ale chcemy wierzyć naszym gościom, że przybędą tutaj zainteresowani odkrywaniem i wnoszeniem własnego wkładu” – mówi Kõrver. „Twórcza estetyka Arvo Pärta nie może być wymuszana. Zostawia przestrzeń, tak samo jak Centrum. Idealnie, będziemy miejscem, gdzie ktoś ma przestrzeń poznać siebie samego, nie tylko Arvo Pärta” – dodaje Kõrver.

 

Artykuł pierwotnie ukazał się w magazynie Life in Estonia (jesień 2018). Dziękujemy redakcji magazynu za zgodę na przedruk. Tłumaczenie z języka angielskiego Kazimierz Popławski.

 

Autorem wszystkich zdjęć jest Tõnu Tunnel. Zdjęcia pochodzą ze strony Centrum Arvo Pärta na Facebooku i z konta Flickr Visit Estonia.

Dziennikarka i prezenterka radiowa i telewizyjna. Pracowała w Telewizji Estońskiej i telewizji Kanal 2 oraz w stacjach radiowych Raadio-2 i Raadio Uuno. Publikowała w dzienniku Postimees.

© Materiał chroniony prawem autorskim – wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy. Więcej informacji o prawach autorskich i zakup licencji.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Napisz swój komentarz
Wpisz swoje imię tutaj