„Doktor Jonas Basanavičius, Patriarcha odrodzenia Narodu Litewskiego, opatrzony ŚŚ. Sakramentami zmarł dnia 16-go lutego 1927 roku o godzinie 18 min. 50 w wieku lat 75” – głosił nekrolog opublikowany 19 lutego 1927 roku w „Vilniaus Aidas”, czasopiśmie wileńskiej społeczności Litwinów, podpisany przez Litewskie Towarzystwo Naukowe i Tymczasowy Komitet Litewski Wilna. O zgonie Basanavičiusa poinformował przewodniczący Tymczasowego Komitetu, lekarz Danielius Alseika. Kilka dni wcześniej „Patriarcha Narodu Litewskiego” z objawami ciężkiego zapalenia płuc trafił do polikliniki litewskiej przy ul. Wileńskiej 28. Basanavičius zmarł w wyjątkowym momencie: tego samego dnia Litwini – ci w Republice Litewskiej ze stolicą (nazywaną „tymczasową”) w Kownie, i ci w Wilnie, włączonym pięć lat wcześniej do Polski – obchodzili dziewiątą rocznicę ogłoszenia przywrócenia niepodległości państwa litewskiego. Wtedy, dziewięć lat wcześniej, Basanavičius był członkiem Rady Litewskiej (Lietuvos Taryba), która uchwaliła i ogłosiła ten akt. Jako najstarszy i cieszący się największym szacunkiem spośród wszystkich zasiadających w Radzie tego dnia przewodniczył jej obradom i jako pierwszy złożył podpis pod aktem proklamującym niepodległość Litwy. Choć pochodził z Suwalszczyzny, to ostatnie dwie dekady swojego życia spędził w Wilnie. Pozostał w mieście po tym, gdy w październiku 1920 roku zajęte zostało ono przez wojska gen. Lucjana Żeligowskiego i po tym, gdy w kwietniu 1922 roku zostało inkorporowane do Polski. Stosunki polsko-litewskie zostały zerwane, znalazły się w niecodziennej sytuacji „wojny – nie-wojny”. Pochówek patriarchy stał się okazją do chwilowego odprężenia: władze polskie zezwoliły na wjazd delegacji z Kowna, a pochówek poprzedzony został nabożeństwem w wileńskiej katedrze. Basanavičius spoczął na cmentarzu na Rossie. Z Suwalszczyzny nad Morze Czarne Basanavičius należał do prekursorów litewskiego odrodzenia narodowego. Jako jeden z pierwszych widział w swoich rodakach zbiorowość, która ma prawo czuć się dumna ze swojej historii i tradycji oraz może zgłaszać aspiracje polityczne. Urodził się 23 listopada 1851 roku w Ožkabaliai w guberni suwalskiej, ok. 20 km na zachód od Mariampola. Suwalszczyznę, nieco na wyrost, można nazwać „litewskim Piemontem”. Inaczej niż gubernie wileńska i kowieńska, włączone bezpośrednio do Cesarstwa Rosyjskiego, należała do Królestwa Polskiego (a wcześniej do Księstwa Warszawskiego – tu już w 1807 roku Napoleon zniósł poddaństwo). Panowały tu większe swobody, litewskojęzyczni chłopi mogli się bogacić, przed ich dziećmi otworzyła się droga na studia. Z rodziny zamożnych chłopów pochodził właśnie Jonas Basanavičius. W 1873 roku z wyróżnieniem ukończył Gimnazjum w Mariampolu. Ojciec widział go w seminarium duchownym, a taką drogę obierało wówczas wielu młodych Litwinów. Na ziemiach litewskich nie było uczelni wyższej – młody Jonas wyjechał do Moskwy,…
Treść dostępna dla prenumeratorów
Prenumeruj i wspieraj Przegląd Bałtycki!
