Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Andrzej Wolan – zapomniany reformator

Luter, Kalwin, Zwingli. Lista reformatorów religijnych jest właściwie o wiele dłuższa, ale wielu z nich zostało całkowicie zapomnianych – tak jak Andrzej Wolan. Chciał zreformować państwo polsko-litewskie, stworzył 40 dzieł, ale jego praca spaliła na panewce przez tamtejszych władców, którzy nie chcieli zerwać więzi z kościołem rzymskim.

500 lat Reformacji - przeczytaj o reformacji w Polsce i krajach bałtyckich

Nie wiadomo, gdzie znajduje się jego grób. Nie znamy jego wizerunku. O jego życiu prywatnym niewiele wiadomo. Ale około 40 dzieł, które Andrzej Wolan napisał po łacinie, zostało poważnie potraktowanych przez czołowe postaci reformacji. Polsko-litewski reformator i dyplomata miał bardzo dobre kontakty i korespondował z całą Europą. Jedna z jego książek trafiła nawet później do biblioteki przyrodnika Isaaka Newtona.

Andrzej Wolan żył i działał w Wilnie, na dworze wielkich książąt litewskich, którzy byli jednocześnie królami Polski. Bądź co bądź jedna rzecz jest pewna: Wolan urodził się w 1531 roku w Wielkopolsce. Jego ojciec był niemieckojęzycznym Ślązakiem, jego matka Polką. Na studia trzynastolatek udał się do Frankfurtu nad Odrą, jak wyjaśnia historyk kościoła z Tubingi Kęstutis Daugirdas:

„Frankfurt leżał całkiem blisko od ojczystego miasta Wolana, czyli Neustadt bei Pinne, obecnie to Lwówek. By podszlifować swoją łacinę, Wolan udał się później jeszcze na założony przez księcia Albrechta Uniwersytet w Królewcu. Nauczał tam m.in. Georg Sabinus, zięć Philippa Melanchthona. Sabinus był znanym w skali Europy retorykiem i łacińskim stylistą. W czasach młodości Wolan był także pod wpływem reformacji wittenberskiej. Później przyłączył się jednak do kalwinistów, ewangelików reformowanych”.

Książki Wolana były zakazane – ale były czytane

Andrzej Wolan miał swojego szlacheckiego mecenasa, księcia Mikołaja Radziwiłła, zwanego „Rudym”. W jego cieniu Wolan został jednym z najbardziej wpływowych bojowników teologii reformacji. Wielość wyznań była ważnym elementem polsko-litewskiej republiki szlacheckiej, która została założona w 1569 roku w Lublinie. Przez długi czas było niejasne, czy ta unia zostanie w przyszłości katolicka, luterańska czy kalwińska. W każdym razie książki reformatorów były czytane – i zostały zachowane do dziś. W czytelni Uniwersytetu Wileńskiego można przeczytać oryginalne druki Melanchthona i Wolana. W niektórych książkach, które należały wcześniej do rzymsko-katolickich bibliotek klasztornych, można znaleźć pisaną ręcznie uwagę „prohibitus”, „zakazane”. Zarówno Melanchthon, jak i Volanus, uchodzili mianowicie za „arcykacerzy“.

Bojownik o jedność kościoła reformowanego

Andrzej Wolan nie był jednak prekursorem, inaczej niż reformatorzy pierwszej generacji. Jego celem była przede wszystkim jedność kościoła reformowanego. Chciał go wzmocnić – wewnątrz i na zewnątrz. Jego głównym przeciwnikiem był Rzym, a najważniejsi przedstawiciele Rzymu w państwie polsko-litewskim to byli jezuici.

„W tym kościele jezuici odbywali dysputy. Tablica informuje, że rektorem-założycielem Uniwersytetu Wileńskiego był Piotr Skarga. Zasłużył się przy zakładaniu wielu kolegiów jezuickich w Europie Wschodniej. To był najbardziej wpływowy jezuita i największy przeciwnik Wolana”, wyjaśnia historyk Kęstutis Daugirdas przed kościołem św. Jana na kampusie Uniwersytetu Wileńskiego.

Kłótnia o transsubstancjację

Także w tej sprawie Wolan spierał się przed 450 laty ze swoimi przeciwnikami. W jego głównym dziele z 1579 roku wymierzonym w Skargę, zwracał się przeciwko nauce kościoła katolickiego o transsubstancjacji. Według tej nauki chleb i wino podczas eucharystii przekształcają się w ciało i krew Chrystusa. Dla ewangelików reformowanych to przeistoczenie ma czysto symboliczną naturę.

Pozostaje pytanie, dlaczego reformacja nie zapuściła korzeni w państwie polsko-litewskim. Odpowiedź jest prosta – także w północno-wschodniej części Europy działała zasada „Cuius regio, eius religio”: kto rządzi, określa religię poddanych.

Wszyscy wielcy książęta litewscy i polscy królowie należeli do kościoła rzymskokatolickiego. Nawet, jeśli niektórzy z tych władców działali w zgodzie z wielką tradycją tolerancji, długoterminowo to katolicyzm osadził się mocno w regionie. Z działalności Wolana pozostały tylko niektóre wysepki ewangelicyzmu reformowanego w północno-wschodniej Litwie, na obszarze wcześniejszych posiadłości mentora Wolana Mikołaja Radziwiłła.

 

Pierwotnie artykuł ukazał się na stronie deutschlandfunk.de. Tłumaczenie z języka niemieckiego za zgodą autorki Tomasz Otocki.

 

Chcesz otrzymywać więcej informacji na ten temat? Subskrybuj nasz newsletter!
Raz w miesiącu otrzymasz na swoją skrzynkę zestawienie najważniejszych artykułów.

 

Zdjęcie tytułowe: Panorama Wilna z Kościółem św. Jana Chrzciciela i św. Jana Apostoła i Ewangelisty. Zdj. Piotr Krawiec / Flickr / CC.

Polub nas na Facebooku!