Skania: Regionalizm, który obudził nacjonalizm

-

Skania, dziś region Szwecji, połączona niemal symbolicznym mostem na Sundzie z Danią, przez całe wieki była areną brutalnych wojen prowadzonych przez obie bałtyckie potęgi. Jej przejście po 800 latach duńskiego panowania pod panowanie Królestwa Szwecji naznaczone było kolejnymi cierpieniami lokalnego społeczeństwa, ale stworzyło też unikatowe poczucie odrębności. Odrodziło się ono w końcówce XX wieku dając początek krótkiemu epizodowi „separatyzmu” i w mniej oczywisty sposób… szwedzkiemu nacjonalizmowi.

Co najmniej od VIII wieku, bo wtedy po raz pierwszy Skania zostaje wymieniona w dokumentach, region ten stanowił część ziem duńskich. Wszystko wskazuje też, że również chrześcijaństwo przybyło do Skanii zza cieśniny Öresund, za sprawą króla Duńczyków Haralda Sinozębego. Taki stan rzeczy utrzymywał się przez 800 lat, spośród których około 500, naznaczone było wojnami z rosnącą potęgą północnego sąsiada – Szwecji. Oba królestwa posiadały wyraźne ambicje do dominacji w regionie Morza Bałtyckiego. I oba potrzebowały do tego strategicznie położonych Cieśnin Duńskich. Tylko kontrola nad Sundem oraz Małym i Dużym Bełtem dawała prawdziwą kontrolę nad handlem morskim. O ekonomicznym znaczeniu cieśnin świadczy fakt, że tzw. cła sundzkie pobierane przez Danię od XV do XIX wieku od przepływających jednostek, stanowiły w XVI i XVII wieku dwie trzecie dochodów królestwa.

Mapa Danii z atlasu “Theatrum orbis terrarum” Abrahama Orteliusa z 1570 r.

Kluczowym, ale nie determinującym ostatecznie, wydarzeniem dla przynależności Skanii była II Wojna Północna (której częścią był potop szwedzki), a dokładnie szwedzko-duński traktat pokojowy z Roskilde podpisany w 1658 roku. Król Danii i Norwegii Fryderyk III po klęsce swoich wojsk zrzekł się na rzecz króla Szwecji Karola X Gustawa jednej trzeciej swojego terytorium. Straty obejmowały część Norwegii, Bornholm, a także prowincje położone na wschód od Sundu – Bohuslän, Halland, Blekinge i właśnie Skanię. Nie był to jednak koniec zmagań o ten region. W latach 1675-1679 toczyła się kolejna duńsko-szwedzka wojna, która w historiografii obu krajów zapisała się jako Skånske Krig czy też Skånska kriget – wojna o Skanię. W początkowej jej fazie Duńczykom udało się zająć niemal całe utracone przed laty terytorium. Pod władaniem Szwedów pozostała jedna jedyna twierdza – Malmö. Jednak w wyniku odsieczy króla Karola XI oraz nacisków Francji Dania musiała zwrócić Szwecji, w zamian za niewielkie reparacje, wszystkie zajęte terytoria. Od tamtego czasu, po dziś dzień, Skania pozostaje częścią Królestwa Szwecji.

Szwedzkie porządki

Wraz z przejęciem kontroli nad Skanią rozpoczął się proces szwedyzacji (försvenskningen) nowo zdobytych ziem. Nie było to bynajmniej zadanie łatwe – po latach wojen Skania była wyludniona, splądrowana, a dodatkowo zamieszkiwała ją ludność, która przez wieki żyła pod panowaniem duńskim, żyła z handlu i bliskich kontaktów z ziemiami po drugiej stronie Sundu i nie mówiła po szwedzku. Dodatkowo warto wspomnieć o pewnym fenomenie wspomnianych wojen – o wolnych strzelcach. Friskyttarna, znani też pod pogardliwym szwedzkim określeniem snapphanarna (przekleństwo oznaczające rabusia), byli partyzantami walczącymi z oddziałami szwedzkimi, którzy często do swoich działań wykorzystywali gęste lasy północnej Skanii. W pewnej części oddziały wolnych strzelców tworzyli regularni żołnierze duńscy wysyłani na tyły wroga, jednak w dużej mierze byli to też lokalni chłopi i poszukiwacze przygód, którzy z bronią w ręku stawiali opór nowej władzy. Do wymienionych więc problemów dochodziły zamieszkujące Skanię grupy nastawionych wrogo do Szwedów partyzantów. Nic dziwnego, że w początkowym okresie panowania szwedzkiego Skanią zarządzał gubernator generalny o specjalnych uprawnieniach. Z wolnymi strzelcami rozprawiono się brutalnie skazując ich na wyroki śmierci lub wcielając do szwedzkiej armii i wysyłając na odległe fronty, z dala od Skanii, najczęściej na drugą stronę Morza Bałtyckiego do wiecznie niespokojnych Inflant. Ostatni wolny strzelec został powieszony w 1700 roku.

Dwa lata później, w 1702 roku, w Skanii odprawiono ostatnie nabożeństwo po duńsku. Duchowni, którzy odmawiali prowadzenia nabożeństw po szwedzku byli często prześladowani, wysyłani do innych części kraju i zastępowani „przyjezdnymi” księżmi. Kościół stał się forpocztą szwedyzacji, na księży i biskupów korona nakładała obowiązki nauczania języka i wychowania lojalnych poddanych. Należy jednak zaznaczyć, że i działania kościoła napotykały wiele trudności. W początkowym okresie brakowało m.in. modlitewników w języku szwedzkim, a nawet kiedy były, pozostawały niezrozumiałe dla lokalnej ludności. Zachowały się świadectwa szwedzkich duchownych z XVII i XVIII wieku, w których opisywali, że nie są się w stanie w żaden sposób porozumieć z nowymi wiernymi, ale też księża ze Skanii nie mogą porozumieć się z nowymi hierarchami. Wierni również byli kontrolowani przez władze, wszak każdy, kto nie stawiał się na nabożeństwie (prawdopodobnie i tak nie rozumiał z niego wiele) mógł czynić to potencjalnie we wrogim akcie wobec korony. Dlatego władze szwedzkie wysyłały do Skanii inspektorów, którzy sprawdzali kto stawia się w kościele, a kto nie. Więzy Skanii z Danią, z przyczyn oczywistych, pozostawały wciąż jednak silne. Szwedyzacja postępowała więc również w dziedzinie edukacji i gospodarki. Korona nałożyła na towary produkowane w Skanii cła eksportowe. Próbowano tym samym przeciąć gospodarcze więzy łączące region z Danią, jak też zachować te dobra dla rynku szwedzkiego. W 1666 roku otwarto też Uniwersytet w Lund (choć inne formy nauczania wyższego funkcjonowały w tym mieście od dwóch wieków), a młodzieży ze Skanii zabroniono studiowania w Kopenhadze.

Szwedyzacja Skanii postępowała na wielu płaszczyznach i przybierała różne formy – od przymusowego nauczania w języku szwedzkim, po brutalne represje. Zdaniem części badaczy długofalowo najlepsze skutki przyniosło nauczanie w języku szwedzkim, który to dawał wykształconym w nim osobom lepsze perspektywy w nowym kraju. Jednak brutalna rzeczywistość II połowy XVII wieku zrodziła też obraz krwawej okupacji, czy nawet „czystek etnicznych”, który miał stać się jednym motorów późniejszego „separatyzmu” regionu.

Republika Skanii

W 1979 roku Carl Herslow, pochodzący z okolic Malmö inżynier i chemik, założył Partię Skanii (Skånepartiet, SKÅP). Początkowe postulaty partii prezentowały się w miarę łagodnie. Domagała się ona niezależnego, finansowanego z reklam radia, liberalizacji państwowego monopolu alkoholowego, ale co najważniejsze – własnej administracji dla regionu (självstyre). Z czasem partia uległa jednak radykalizacji. Na liście jej postulatów pojawiła się niepodległość (självständighet), na stałe zagościły też hasła antyimigranckie i antyislamskie. Oba postulaty łączą się zresztą w retoryce tej partii w całość – utworzenie niezależnej republiki w Skanii (będącej członkiem NATO i UE) miałoby uchronić jej mieszkańców przed „polityką upadku” rządu w Sztokholmie. Herslow w swoich wypowiedziach nazywa islam „chorobą psychiczną”. Jego zdaniem stanowi też zagrożenie dla gospodarki Skanii, która ma mocno jego zdaniem polegać na produkcji alkoholu i mięsa, które zostałyby zakazane po przejęciu władzy przez muzułmanów. SKÅP łączy do tego postulaty niepodległościowe, antyimigranckie z wolnorynkowymi żądaniami obniżenia podatków, liberalizacji przepisów prawa pracy i poparciem energetyki jądrowej. Najlepszym rokiem dla SKÅP był 1985. Wtedy to partii udało się uzyskać przeszło 11,5 tys. głosów i po raz pierwszy zdobyć reprezentację w radzie gminy Malmö. Tak dobry wynik tej partii był jednym z czynników, który wpłynął na utratę po 66 latach większości w tym gremium przez Socjaldemokratów. Partii udało się jeszcze zdobywać pojedyncze miejsca w samorządach gminnych w latach 80., 90., a po raz ostatni w 2002 roku. Od 2006 roku partia nie jest reprezentowana w żadnym z organów prawodawczych.

SKÅP nigdy nie udało się na poważnie wnieść do szwedzkiej polityki problemu niezależności, autonomii, a tym bardziej niepodległości Skanii. Odegrała ona jednak inną, nieoczywistą rolę na szwedzkiej scenie politycznej. W 1979 roku, dokładnie wtedy gdy Herslow zakładał SKÅP, powstał też w Szwecji inny ruch – Bevara Sverige Svenskt (w wolnym tłumaczeniu – Szwecja dla Szwedów). Ruch powstał we współpracy ze skrajnie prawicowymi, faszystowskimi i neonazistowskimi organizacjami z zagranicy i domagał się ograniczenia imigracji, czy nawet repatriacji przybyłych do Szwecji. Z tego względu wspomniane wybory w 1985 roku miały się okazać przełomowe nie tylko z perspektywy partii Herslowa, ale całego antyimigranckiego ruchu w Szwecji. Zdobywając ponad 11 tys. głosów i 5 mandatów SKÅP przetarła niejako szlaki radykałom do zasiadania we władzach. Na efekty nie trzeba było zresztą długo czekać. Już w 1986 roku Bevara Sverige Svenskt przekształciło się w partię polityczną – Sverigepartiet. Jej żywot okazał się jednak bardzo krótki i struktura ta załamała się pod ciężarem wewnętrznych sporów już w następnym roku. Jednak członkowie ruchu szybko się przeorganizowali i powołali już w 1988 roku partię, która w dzisiejszej szwedzkiej polityce odgrywa rolę kluczową – Szwedzkich Demokratów. W ten sposób partia reklamująca się hasłem Skåne först! Sedan Sverige (Najpierw Skania, potem Szwecja) przyczyniła się walnie do wzrostu w siłę ruchu firmującego się hasłem Sweden First. Jak na ironię był to początek końca SKÅP. Partia zaczęła tracić na rzecz Szwedzkich Demokratów antyimigrancko nastawiony elektorat, a najdobitniejszym przykładem są ostatnie wybory w roku 2018. Partia Herslowa uzyskała zaledwie 296 głosów, co stanowi cień dawnego sukcesu, z kolei Szwedzcy Demokraci byli w Skanii najsilniejszą partią, zdobywając tam 26% głosów – najlepszy wynik w kraju.

Flaga Skanii

Z „separatyzmu” Skanii obecnie niewiele pozostało. Niektórzy wciąż podkreślają jednak jego odmienność kulturową. Ciekawym przykładem są opisywane przez Katarzynę Herd z Uniwersytetu w Lund tradycje kibicowskie. O ile w trakcie szwedzkich rozgrywek ligowych nie jest niczym niezwykłym, że kibice jednej i drugiej strony powiewają szwedzkimi flagami, o tyle fani klubów ze Skanii (Malmö FF i Helsingborgs IF) o wiele częściej wykorzystują do tego flagę Skanii – żółty krzyż na czerwonym tle. W repertuarze kibiców tego pierwszego zespołu znajdować się ma też pieśń Vi hade aldrig velat va svenskar. Befria Skåne från Svearikeland – nigdy nie wybraliśmy bycia Szwedami, wyzwól Skanię od Svealandu. Herd pokazuje też przykłady graffiti wykonanych przez ultrasów tego klubu, w których stosują oni pisownię Malmø, z wykorzystaniem litery niewystępującej w alfabecie szwedzkim, a duńskim. Również mówienie skånska, grupą lokalnych dialektów, może stanowić odwołanie do niegdysiejszych różnic językowych. Warto podkreślić, że nie ma konsensusu naukowego czy skånska jest dialektem języka szwedzkiego, duńskiego, czy może osobnym językiem (podejmowane były przez lokalnych działaczy starania nadania mu takiego statusu). Stąd co bardziej przekorni aktywiści regionalni definiują język, w którym mówią jako östdanska – wschodnioduński. Zdaniem badaczki w przypadku kibiców piłki nożnej nasilenie podkreślania regionalizmu ma miejsce szczególnie, gdy drużyna ze Skanii gra z przeciwnikami ze Sztokholmu.

Przeczytaj także:  Krzyż skandynawski. Dlaczego flagi państw nordyckich są do siebie podobne?

We współczesnej Szwecji to właśnie opozycja wobec sztokholmskiego establishmentu ma być tym co w największym stopniu definiuje odmienność regionów. Tak jak w II połowie XVII wieku to Sztokholm nasyłał księży, inspektorów i wojsko, przez co był z natury wrogiem Skanii, tak dziś ma nie rozumieć potrzeb regionu. Dobre wyniki Szwedzkich Demokratów w Skanii pokazują, że rozdźwięk ten może się jeszcze pogłębiać.

Analityk firmy doradczej Esperis. Student bezpieczeństwa wewnętrznego Uniwersytetu Warszawskiego. Miłośnik podróży na Wschód, jazdy na rowerze i powieści Dostojewskiego.

© Materiał chroniony prawem autorskim – wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy. Więcej informacji o prawach autorskich i zakup licencji.

Subskrybuj newsletter Przeglądu Bałtyckiego, żeby otrzymywać informacje o nowych artykułach.





ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Napisz swój komentarz
Wpisz swoje imię tutaj