Mniejszość rosyjska w życiu społeczno-politycznym Estonii po 1991 roku – recenzja książki

-

Obszar państw bałtyckich pozostaje tematem niszowym w publicystyce i literaturze naukowej w Polsce, a przecież ma on istotny wpływ na sytuację bezpieczeństwa w tej części Europy. Publikacja Agaty Włodarskiej-Frykowskiej jako kompendium wiedzy na temat mniejszości rosyjskiej oraz wpływu Rosji powinna znaleźć się na półce specjalistów i entuzjastów problematyki bałtyckiej. Autorka dotyka ważnej kwestii sytuacji mniejszości rosyjskiej po odzyskaniu niepodległości w 1991 r. do 2010 r. w  warunkach wielu zmian politycznych, ekonomicznych, społecznych, religijnych i kulturalnych.

W rozdziale pierwszym badaczka wskazuje, że ze względu na złożony proces kształtowania definicji mniejszości narodowych w ustawodawstwie międzynarodowym, państwa nie wypracowały wspólnej, jednoznacznej definicji, a co za tym idzie – mają dowolność w określaniu czym jest mniejszość w ich ustawodawstwie krajowym. W Estonii, w Ustawie o autonomii kulturalnej mniejszości narodowych, przyjęto, że mniejszości to obywatele, którzy m.in. zamieszkują kraj oraz utrzymują długotrwałe, solidne i stałe relacje z Estonią. Oznacza to, że przybyli w okresie Związku Radzieckiego oraz ich potomkowie zamieszkujący Estonię de facto nie należą do mniejszości, a są migrantami. Następnie Autorka poświęca wiele uwagi kwestiom uwarunkowań politycznych i prawnych przed i po przystąpieniu Estonii do struktur europejskich, które poprzedzone są dogłębną analizą teoretyczną, np. podaje szczegółowe dane liczbowe oraz rozmieszczeniu i strukturze demograficznej populacji rosyjskojęzycznej (szkoda, że jedynie do 2011 r.) oraz poszerza analizę wprowadzając porównanie z sytuacją na Litwie i Łotwie. Trzeci rozdział poświęcony jest rozwiązaniom ustawodawczym w zakresie mniejszości w ramach ONZ, Rady Europy, OBWE, które jednak nie miały dużego znaczenia dla kształtowania polityki Estonii w okresie transformacji. W kolejnych rozdziałach analizuje udział mniejszości w życiu  politycznym i społecznym Estonii. Choć wiele spraw zostało uregulowanych wraz z realizacją programów integracyjnych i ustaw antydyskryminacyjnych, w dalszym ciągu mamy do czynienia z dyskryminacją „ukrytą”, niebezpośrednią, zwłaszcza na rynku pracy. Choć niższa pozycja na rynku pracy nie jest bezpośrednio związana z pochodzeniem etnicznym, a o kwalifikacjach decydują wykształcenie i znajomość języka państwowego, przedstawiciele mniejszości rzadziej zajmują wysokie stanowiska i reprezentują urzędy. Dodatkowo w 2013 r. bezrobocie wśród etnicznych Estończyków wynosiło 6,8%, podczas gdy wśród Rosjan – 12,4%. W mojej ocenie to one stanowią obecnie najbardziej wrażliwą sferę polityki Estonii i wpływają na wzajemne relacje między Estończykami i mniejszościami rosyjskojęzycznymi.

Autorka wskazuje na wiele interesujących kwestii, m.in. mediów rosyjskojęzycznych czy Kościoła prawosławnego, które są kluczowe dla mniejszości w podtrzymywaniu rodzimej tradycji, a które po aneksji Krymu stały się instrumentem miękkiego wpływu Kremla w regionie. Włodarska-Frykowska pokazuje, w jaki sposób zmieniała się polityka integracyjna Estonii, od tzw. polityki etnicznej demokracji w kierunku bardziej liberalnych, otwartych działań nastawionych na zwiększenie spójności i zaangażowania mniejszości w życiu Estonii. Mimo to Estonia nie uniknęła poważnych konfliktów społecznych, czego przykładem były protesty, a następnie cyberataki w 2007 r. spowodowane przeniesieniem pomnika Brązowego Żołnierza, który dla wielu członków mniejszości rosyjskiej nadal jest ważnym symbolem historycznym.

Mniejszość rosyjskojęzyczna (termin ten najczęściej spotykany w literaturze, odnosi się zarówno do osób narodowości rosyjskiej, jak i białoruskiej i ukraińskiej, ale także tych, którzy posługują się językiem rosyjskim jako językiem ojczystym) w Estonii nie jest grupą monolityczną, chociaż pochodzenie (w większości to potomkowie migrantów ze Związku Radzieckiego) oraz przywiązanie do rosyjskiej kultury i języka mogą sprawiać takie wrażenie. O ile jednak uwarunkowania polityczne, społeczne, kulturowe czy ekonomiczne wpływają na ich sytuację, możemy wyróżnić przynajmniej trzy niezależne od wieku grupy mniejszości, ze względu na potencjał adaptacyjny i zaangażowanie w życie Estonii. Do pierwszej grupy należy część osób rosyjskojęzycznych dobrze zintegrowanych w społeczeństwie estońskim, a wysoki poziom znajomości języka estońskiego zapewnia im dobrą pracę i wyższy status społeczny. W drugiej grupie, mniejszość akceptuje konieczność nauki języka państwowego i status wynikający z przynależności do mniejszości w państwie, jednak jest przywiązana do własnej kultury, którą stara się pielęgnować oraz stara się utrzymywać związki z Rosją. Ostatnia grupa wykazuje najmniejszą siłę adaptacyjną, a tym samym największe trudności integracyjne w państwie. Osoby te najczęściej nie znają języka estońskiego na poziomie umożliwiającym im znalezienie dobrej pracy, często nie posiadają obywatelstwa estońskiego, co wpływa na ich niski status ekonomiczny i społeczny. Rodzi to ich niezadowolenie, poczucie marginalizacji i stymuluje podatność na wpływ ze strony ruchów radykalnych i Rosji.

Autorka wychodzi z założenia, że mniejszość rosyjska ma destabilizujący wpływ na konsolidację społeczeństwa Estonii, co wynika z jej liczebności oraz (w większości) braku akceptacji zaistniałej po odzyskaniu niepodległości sytuacji polityczno-społecznej państwa. Jednak to mniejszość kryje potencjał poprawy współpracy estońsko-rosyjskiej (gospodarczej, kulturowej) i możliwego ocieplenia dwustronnych relacji politycznych. Atutem publikacji jest dogłębna analiza ustawodawstwa (międzynarodowego i krajowego), zwłaszcza w kontekście akcesji do Unii Europejskiej, edukacji oraz problematyki obywatelstwa, odwołująca się do licznych badań, publikacji i raportów.

Kwestia obywatelstwa przestała obecnie być priorytetem wśród problemów mniejszości, dlatego warto byłoby poszerzyć badania o aktualne tematy debaty publicznej. Choć pełnoprawne uczestnictwo w życiu politycznym i społecznym jest pożądane przez mniejszość, proces naturalizacji nie jest dynamiczny, a jedna trzecia bezpaństwowców przyznaje, że obywatelstwo nie jest im potrzebne (status bezpaństwowca w Estonii zapewnia wiele praw politycznych, ochronę socjalną i swobodną migrację do innych państw UE oraz do Rosji). Inną interesującą kwestią jest posiadanie obywatelstwa rosyjskiego przez niemal trzecią część mniejszości rosyjskojęzycznej w Estonii. Zmienia się również stosunek Estończyków do osób bez obywatelstwa. Większość z nich popiera automatyczne obywatelstwo (tzw. „opcja zerowa”) dla dzieci urodzonych w niepodległej Estonii będących potomkami osób przybyłych do Estonii w okresie sowieckim (takie zapisy wprowadzono do Ustawy o obywatelstwie w 2015 r., obowiązują one od stycznia 2016 r. – przyp. red.). Uzupełnieniem monografii powinny być także tematy dotyczące wspólnej pamięci budzącej liczne kontrowersje w odniesieniu do upamiętnienia II wojny światowej i Związku Radzieckiego, które mogą stać się podłożem kryzysów społecznych i spięć na tle narodowościowym, jak również organizacji społecznych (NGO). Szczególnie znaczący wydaje się fakt znacznej aktywności organizacji rosyjskojęzycznych, skupionych głównie wokół ochrony praw człowieka, języka i kultury rosyjskiej, o dużej operatywności na poziomie Rady Europy i europejskich ruchów praw człowieka.

„Mniejszość rosyjska w życiu społeczno-politycznym Estonii po 1991 roku”, Agata Włodarska-Frykowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2017

© Materiał chroniony prawem autorskim – wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy.

Aleksandra Kuczyńska-Zonik
Aleksandra Kuczyńska-Zonik
Doktor nauk społecznych w zakresie nauki o polityce, doktor nauk humanistycznych w zakresie archeologii, asystent w Instytucie Europy Środkowo-Wschodniej, laureatka programu „Mobilność plus”, uczestniczka programu Young Election Observers, zainteresowania badawcze: polityka zagraniczna Rosji, bezpieczeństwo w Europie Środkowo-Wschodniej, państwa bałtyckie, mniejszość rosyjskojęzyczna, dziedzictwo i ochrona zabytków.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here