Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Kowieńskie spojrzenie na relacje litewsko-polskie

Na mapie wspólnych polsko-litewskich inicjatyw pojawiło się niedawno nowe wydarzenie. Na kowieńskim Uniwersytecie Witolda Wielkiego organizowana jest konferencja naukowa poświęcona dynamice stosunków między oboma krajami. W tym roku odbyła się druga edycja konferencji. Czy można mówić o osobnym kowieńskim spojrzeniu na litewsko-polskie relacje?

W dniach 17-18 września do Kowna zjechali naukowcy, doktoranci i studenci zajmujący się historią, polityką i kulturą Litwy oraz różnymi wymiarami stosunków litewsko-polskich, by wziąć udział w II Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Dynamika stosunków litewsko-polskich” organizowanej na Uniwersytecie Witolda Wielkiego (VDU). Pierwsza odsłona konferencji miała miejsce rok temu, 19 września 2014 roku. Dedykowana była pamięci Czesława Miłosza, którego 10. rocznica śmierci była obchodzona w sierpniu ubiegłego roku. Jak informowali wówczas organizatorzy – Klub Języka Polskiego i Kultury Polskiej im. Adama Mickiewicza przy VDU – konferencja miała na celu „promowanie badań, w których analizowana zostanie problematyka długowiecznych stosunków historycznych między Litwą a Polską, wspólnych doświadczeń i bliskich kontaktów przeplatających się i zmieniających się w trakcie zmian politycznych i kulturalnych obu państw”.

II Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Dynamika stosunków litewsko-polskich” w Kownie, zdj. Dominik Wilczewski

II Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Dynamika stosunków litewsko-polskich” w Kownie, zdj. Dominik Wilczewski

Organizatorzy postanowili kontynuować inicjatywę podjętą przed rokiem. Tym razem konferencję (pod nazwą „Dynamika stosunków litewsko-polskich: Współpraca w UE”) rozszerzono do dwóch dni, co pozwoliło pomieścić w jej programie m.in. pięć sesji naukowych i dwa panele eksperckie. Konferencję otworzył wykład pt. „Litwa i Polska minionego tysiąclecia: między pograniczem a sercem Europy” wygłoszony przez prof. Richarda Butterwick-Pawlikowskiego, brytyjskiego historyka, badacza dziejów Rzeczpospolitej Obojga Narodów, obecnie pracującego w Kolegium Europejskim w Natolinie. W otwarciu wzięli udział przedstawiciele instytucji patronujących wydarzeniu: dyrektor Departamentu Mniejszości Narodowych przy Rządzie Litwy, dr Vida Montvydaitė oraz kierownik Wydziału Polityczno-Ekonomicznego Ambasady RP na Litwie Maria Ślebioda.

Przeczytaj także:  Chcemy pomóc Litwinom pozbyć się stereotypów – rozmowa z Vidą Montvydaitė

W pierwszym dniu konferencji odbył się panel „O jakiej Unii europejskiej marzymy: Zjednoczone Państwa Europy czy Federacja Państw Niepodległych” z udziałem prof. Richarda Butterwick-Pawlikowskiego, byłego ministra spraw zagranicznych Litwy Antanasa Valionisa i politologa prof. Algisa Krupavičiusa, drugiego dnia zaś debatowano o sąsiedztwie Unii Europejskiej („Żelazna kurtyna czy otwarte drzwi?”), a uczestnikami dyskusji byli: filozof i eseista, prof. Leonidas Donskis, były premier Litwy Andrius Kubilius oraz historyk, dr Kazimierz Wóycicki z Uniwersytetu Warszawskiego. Obie dyskusje zdominowała tematyka najbardziej aktualnych i najbardziej palących problemów, z którymi musi zmagać się dzisiejsza Europa: rosyjskiej agresji na Ukrainie, wojny w Syrii, kryzysu migracyjnego czy problemów gospodarczych Grecji. Konferencji towarzyszyła również wystawa „Solidarność z Litwą. Spotkania polsko-litewskie w latach 1988-1994”.

Przeczytaj także:  Chcemy pomóc Litwinom pozbyć się stereotypów – rozmowa z Vidą Montvydaitė

Część naukowa konferencji, podzielona na pięć sesji, wypełniona była referatami przedstawianymi przez badaczy z Polski, Litwy i innych krajów. Zakres tematyczny wystąpień był różnorodny: od czasów Aleksandra Jagiellończyka i Zygmunta Starego aż po prezydentury Lecha Kaczyńskiego i Valdasa Adamkusa, od kwestii związanych z tożsamością narodową i religijną, tematyką pogranicza po sprawy współpracy energetycznej. Obok studentów i doktorantów w panelach brali udział także naukowcy z już ugruntowanym i bogatym dorobkiem jak badacz społeczności polskiej na Litwie dr Krzysztof Sidorkiewicz z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, prof. Urszula Ostrowska z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy czy dr Giedrė Milerytė-Japertienė z Litewskiej Biblioteki Narodowej im. Mažvydasa.

Uczestnicy konferencji w swoich wystąpieniach nie unikali tematów trudnych i kontrowersyjnych. Wiele uwagi poświęcono skomplikowanym relacjom Litwy i Polski w dwudziestoleciu międzywojennym. Absolwent Akademii Obrony Narodowej oraz Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego Bartosz Chmielewski przedstawił krótkie, ale burzliwe dzieje ataszatu wojskowego w polskim poselstwie w Kownie w latach 1938-1939. Kierował nim pułkownik Leon Mitkiewicz-Żółtek, doświadczony oficer, późniejszy zastępca szefa sztabu Naczelnego Wodza. „W prezentacji podjąłem próbę nakreślenia relacji jakie wytworzyły się po 1938 roku między obydwoma sztabami. Zagadnienie wydało mi się interesujące ponieważ bardzo często pomija się aspekt prób nawiązania bliskiej współpracy wojskowej między Litwą a Polska pod koniec lat 30.” – wyjaśnia Chmielewski. „Choć inicjatywy te były z góry skazane na niepowodzenie mogą być dla dzisiejszych polityków punktem odniesienia w sprawach współpracy wojskowej między Litwą a Polską. Poza tym drugim moim celem było przybliżenie postaci pułkownika Mitkiewicza, który był sprawnym obserwatorem życia codziennego na Litwie” – tłumaczy młody historyk wojskowości.

Przeczytaj także:  Jak spór litewsko-polski i Bałtycka Ententa stały się narzędziem w rękach Sowietów

Pośród wystąpień uczestników konferencji nie brakowało również referatów poświęconych kulturze i literaturze. Karina Melnycka, doktorantka na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego swoje wystąpienie poświęciła słynnemu ukraińskiemu poecie Tarasowi Szewczence, a ściślej wileńskiemu okresowi jego życia. „Jako nastolatek, Szewczenko spędził kilkanaście miesięcy w Wilnie. Temu miastu przyszło odegrać szczególną rolę w kształtowaniu osobowości twórczej przyszłego artysty i poety” – tłumaczy badaczka. To właśnie na Uniwersytecie Wileńskim młody Szewczenko rozpoczął naukę rysunku pod kierunkiem Jana Rustema, w Wilnie miał okazję poznać tradycje wileńskiej szkoły malarstwa, środowiska artystyczne i młodzieży akademickiej. „Pomysł tego tematu zrodził się częściowo przypadkiem, ale raczej pod wpływem lektury »Nocy ukraińskich albo rodowodu geniusza« Jerzego Jędrzejewicza – znakomicie i bardzo ciekawie napisanego życiorysu Szewczenki, gdzie między innymi jego pobyt w Wilnie został przez autora pięknie i barwnie opisany” – tak swój wybór tematu referatu wyjaśnia Karina Melnycka, która postanowiła zrekonstruować wileński okres życia poety i przedstawić obraz Wilna z czasu pobytu w nim Szewczenki.

Do organizatorów konferencji należą Ambasada RP na Litwie, Katedra Politologii VDU i Instytut Języków Obcych VDU, jednak ciężar spraw organizacyjnych spada przede wszystkim na Organizację im. Adama Mickiewicza, wcześniej działającą pod nazwą Klubu im. Adama Mickiewicza. Działalność Klubu została zainaugurowana w kwietniu 2013 roku. „Promocja języka polskiego i polskiej kultury, łączenie osób zainteresowanych tą tematyką, rozpowszechnianie informacji związanych z językiem polskim, literaturą, sztuką, kinematografią, tradycjami oraz możliwościami edukacyjnymi” – takie cele przedstawiał wówczas jego kierownik Mindaugas Norkevičius, obecnie doktorant na politologii VDU. W ciągu nieco ponad dwóch lat aktywności Klub zorganizował w Kownie szereg wydarzeń naukowych i kulturalnych, wykładów, wystaw czy pokazów filmowych. Za działalność prowadzoną na uczelni Mindaugas Norkevičius w przeddzień II edycji konferencji został uhonorowany nagrodą młodzieżową przyznawaną przez samorząd Kowna.

II Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Dynamika stosunków litewsko-polskich” w Kownie, zdj. Dominik Wilczewski

II Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Dynamika stosunków litewsko-polskich” w Kownie, zdj. Dominik Wilczewski

Czy to, że akurat na VDU zawiązała się taka inicjatywa oznacza, że z Kowna lepiej „widać” stosunki polsko-litewskie? „Nie chciałbym syntezować polityki z geografią. Litwa jest małym krajem, więc twierdzić, że inne nastroje panują w Kownie niż w Wilnie – nie ma większego sensu” – odpowiada na to pytanie doc. Andrzej Pukszto, politolog i publicysta, stojący na czele komitetu naukowego konferencji. Jednak jego zdaniem powstanie i rozwój na kowieńskiej uczelni środowiska naukowego zainteresowanego Polską jest faktem. „Na Uniwersytecie Witolda Wielkiego skupiła się spora grupa naukowców, w tym politologów, historyków, socjologów i innych, którzy interesują się Polską i widzą głęboki sens w rozwijaniu współpracy polsko-litewskiej, jak i szeroko pojętego dialogu polsko-litewskiego” – zaznacza Pukszto.

Politolog Mariusz Antonowicz, pierwszy prezes Polskiego Klubu Dyskusyjnego w Wilnie, który był moderatorem jednej z sesji naukowych uważa, że konferencja jest wartościowym wydarzeniem, ponieważ naukowcy potrafią rozmawiać o różnych aspektach stosunków polsko-litewskich bez emocji i spokojnie. „Właśnie tego najbardziej brakuje w debacie publicznej i trzeba mieć nadzieję, że ta atmosfera wcześniej lub później przejdzie z strefy naukowej do publicznego dyskursu” – uważa Antonowicz. Podobnego zdania jest Andrzej Pukszto, który chwali współpracę naukową pomiędzy Polską a Litwą. „Politycy mogą nam zazdrościć” – twierdzi politolog. Chociaż Polacy i Litwini różnią się w ocenie wielu wydarzeń historycznych, to akurat bardzo dobrze rozwija się współpraca między historykami. Jako przykłady udanej współpracy Andrzej Pukszto podaje kontakty historyków kowieńskich oraz Uniwersytetu Mikołaj Kopernika w Toruniu, a także Instytutu Historii Litwy i Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk.

Organizatorzy konferencji są przekonani, że naukowcy mają do odegrania istotną rolę w rozwijaniu stosunków litewsko-polskich, także w wymiarze politycznym. „Zarówno Litwa, jak i Polska powinny zachęcać do badań, w szczególności w ważnych tematach, dotyczących pytań o tożsamość narodową mniejszości narodowych, o interesy państw w polityce międzynarodowej oraz o wzajemną współpracę strategiczną” – wyjaśnia Mindaugas Norkevičius. Jaką rolę może odegrać w tych działaniach kowieńska konferencja? Andrzej Pukszto liczy, że stanie się ona corocznym, stałym spotkaniem naukowców z Polski i Litwy. „Wydaje się, że wrzesień jest dobrą lokalizacją czasową. Natomiast na początku czerwca odbywa się wspaniała konferencja lituanistyczna we Wrocławiu. Jako że Wrocław i Kowno są miastami zaprzyjaźnionymi, widzę dobrą platformę do regularnej współpracy – wszystkie znaki na niebie są nam przychylne” – nie kryje optymizmu Pukszto.

 

Zdjęcie tytułowe: Dominik Wilczewski

Polub nas na Facebooku!