Gdzie kończy się „Skandynawia” i zaczyna się „Norden”?

Niniejsze opracowanie zmierza do oglądu skomplikowanych kontekstów posługiwania się pojęciami „Skandynawia” i „Norden”[1]. Oba te terminy stosowane są zamiennie, a przecież mają one różne znaczenia. Wynika to z uwarunkowań historycznych, geograficznych oraz nawyków posługiwania się tymi terminami. Celem jest zainicjowanie dyskusji nad tymi pojęciami. Zapewne pogłębienie badań multidyscyplinarnych: lingwistycznych, politologicznych, geograficznych etc. pozwoli doprowadzić do głębszej refleksji i ustalić zakresy tych terminów. Nazwa Skandynawia jest powszechnie używana, a przy tym nie posiada sprecyzowanego kręgu państw, które tym mianem się określa. Najczęściej są to kraje, które leżą na Półwyspie Skandynawskim, czyli Norwegia i Szwecja. Jednak i tu przychodzą problemy, polegające na tym, że jest on tylko częścią większego obiektu geograficznego, jakim jest Półwysep Fennoskandzki, na którym mieści się także Finlandia[2]. A przecież także i ten kraj zaliczany jest do kręgu państw skandynawskich. A zatem na samym Półwyspie Skandynawskim leżą, w sensie geograficznym, tylko dwa państwa Norwegia i Szwecja, chociaż, ze względu na tradycje historyczne zalicza się tu także Danię, a przecież jej terytorium nie leży na Półwyspie Skandynawskim, a rozciąga się na Półwyspie Jutlandzkim oraz licznych wyspach m.in. Fionia i Zelandia. W skład Danii wchodzą także odległe geograficznie Wyspy Owcze, oraz położona na kontynencie północnoamerykańskim Grenlandia, będącą autonomiczną częścią państwa. Dania od początku swojej państwowości aż po wiek XVII zajmowała południową część Półwyspu Skandynawskiego Skanię. To właśnie od nazwy tej prowincji wywodzi się termin „Skandynawia”. Rozumienie pojęcia „Skandynawia” dodatkowo komplikuje jego stosowanie w różnych dziedzinach: kultury, literatury, sztuki, historii, gospodarki, politologii czy prawa. Szczególnie literatura, której zasięg terytorialny wyznacza mitologia skandynawska oraz staronordyjskie teksty, które powstawały od IX do XV stulecia. Stanowią one wspólne dziedzictwo piśmiennicze wszystkich narodów, leżących na północy Europy[3]. Historycy nazwą Skandynawia obejmują zwykle tylko trzy kraje: Danię, Norwegię i Szwecję. Wynika to z powiązań historycznych tych krajów: Wikingów, wspólnych władców w okresie unii kalmarskiej (istniała w latach 1397–1523), a także idei zjednoczeniowych skandynawizmu (panskandynawizm), które narodziły się i szeroko rezonowały w XIX stuleciu oraz powiązań kulturowych – podobne języki, wiara w konfesji luterańskiej, a także unia monetarna w XIX stuleciu[4]. Pośród wymienionych elementów łączących Skandynawów szczególnie ważne miejsce zajmowali Wikingowie[5]. To oni zainicjowali powstanie tych północnych narodów i państw. Kolejnym istotnym czynnikiem, który wpłynął na zakres pojęciowy, terminów „Skandynawia” i „Norden” była kultura. Już w średniowieczu była ona silnie związana z kulturą łacińską. To dało Skandynawom pomost do kultury europejskiej. Spośród najważniejszych elementów kultury północy należy wymienić chociażby Eddę poetycką, sagi i dzieła historiograficzne w piśmiennictwie islandzkim…