Zwrot butelek w punkcie skupu wyposażonym w butelkomaty. Zdj. Eesti Pandipakend / Facebook.

85,5% plastikowych butelek jest odzyskiwanych. System obiegu opakowań w Estonii

-

Kraje nordyckie, Niemcy, Litwa, Estonia – to tylko niektóre z państw, w których funkcjonują systemy obiegu opakowań z sieciami butelkomatów usprawniających odzyskiwanie plastikowych i szklanych butelek oraz aluminiowych puszek. System estoński działa od 2005 roku i wzorowany był na rozwiązaniach skandynawskich. Obecnie spośród opakowań objętych systemem kaucyjnym 85,5% butelek plastikowych, 89,8% butelek szklanych i 96,1% puszek aluminiowych wraca do punktów skupu. W kraju liczącym 1,33 mln ludności w ciągu 14 lat zwrócono 3 807 254 570 opakowań.

Estoński system obiegu butelek plastikowych i szklanych oraz puszek, z siecią automatów przyjmujących te opakowania, działa od 2005 roku i bazuje na rozwiązaniach skandynawskich. System obiegu opakowań w Estonii regulują cztery ustawy: ustawa o odpadach, ustawa o opakowaniach, ustawa o podatku akcyzowym od opakowań i ustawa o ochronie konsumentów.

Z perspektywy konsumenta obrót butelkami i puszkami w Estonii jest bardzo prosty – opakowanie po napoju zakupionym w sklepie można oddać w punkcie skupu – automatycznym lub ręcznym – a otrzymany paragon zamienić w sklepie na gotówkę. Jest to jednak tylko wycinek całego systemu.

Według estońskiego prawa jest kilka rodzajów opakowań, które podlegają kaucji – są to butelki plastikowe i szklane – jednorazowe i wielokrotnego użytku – oraz puszki. Kaucji podlegają tak opakowania, w których znajdują się napoje produkowane w kraju, jak też importowane. Obowiązki związane z obiegiem opakowań podlegających kaucji zaczynają się od momentu ich wprowadzania na rynek. Poza systemem znajdują się w tej chwili m.in. butelki po mocnych alkoholach (w tym winie), słoiki, pudełka po posiłkach, pudełka po napojach typu Tetra Pak, butelki i opakowania po kosmetykach. Według informacji uzyskanych przez Przegląd Bałtycki od Eesti Pandipakend OÜ, system może być wkrótce rozszerzony – możliwe, że kaucjami zostaną objęte butelki po mocnych alkoholach.

Wprowadzenie opakowania na rynek

System obrotu opakowaniami podlegającymi kaucji nadzoruje spółka Eesti Pandipakend OÜ, która odpowiedzialna jest także za wybrane etapy fizycznego obrotu opakowaniami i surowcem, m.in. obsługę systemu, zbieranie, transport, sortowanie, liczenie, recykling i sprzedaż odzyskanego surowca. Spółka powstała wraz z systemem, tj. w 2005 roku. Eesti Pandipakend OÜ organizuje obieg opakowań wprowadzanych na rynek przez producentów i importerów napojów w opakowaniach podlegających kaucji, a więc „firmy opakowaniowe” („pakendiettevõtja”). Firmy zaangażowane w obrót opakowań muszą przystąpić do systemu oraz rejestrować opakowania wprowadzane na rynek estoński.

Producenci i importerzy produktów sprzedawanych w opakowaniach podlegających kaucji zanim wprowadzą na rynek dany produkt muszą zarejestrować się składając odpowiedni wniosek i wnosząc opłatę w wysokości 100 euro do Eesti Pandipakend OÜ. Obecnie w Estonii jest 368 takich zarejestrowanych podmiotów. Przystąpienie do systemu daje z jednej strony prawo do wprowadzenia na rynek opakowania, a z drugiej przenosi na Eesti Pandipakend OÜ część obowiązków, które spoczywałyby na producentach i importerach produktów w opakowaniach podlegających kaucji. Nadzorca systemu przejmuje na siebie obowiązki związane m.in. ze zbieraniem i odzyskiwaniem opakowań w granicach Estonii, konieczność przyjmowania opakowań od sklepów detalicznych oraz obowiązki związane z akcyzą od opakowań.

Drugim krokiem na tym etapie jest testowanie i rejestracja opakowań wprowadzanych na rynek. Podmioty, które przystąpiły do systemu zgłaszają nowe opakowania do Eesti Pandipakend OÜ, która waży i weryfikuje je pod względem wymogów związanych m.in. z oznaczeniem kodem (te są określone przez MTÜ GS1 Estonia) i znakiem kategorii opakowania. Przy zgłoszeniu podmiot przekazuje 4 sztuki danego opakowania oraz wnosi opłatę rejestracyjną w wysokości 52 euro. Jeśli kod kreskowy nie spełnia wymogów wówczas zgłaszający może zamówić nalepki z odpowiednim kodem. Po pomyślnym przejściu testów, Eesti Pandipakend OÜ archiwizuje model opakowania w swojej bazie wzorców, a producent napoju może wprowadzić produkt na rynek. Od 2005 r. w rejestrze znalazło się 9500 opakowań, natomiast obecnie w obiegu jest ok. 3000 różnych opakowań podlegających kaucji. Po rejestracji producent lub importer danego produktu po każdym miesiącu przekazuje raport ze sprzedaży (i z innego wykorzystania produktu), na podstawie którego obliczana jest opłata (kaucja) za opakowania.

Na butelkach i puszkach, od 2009 roku, znajduje się kilka różnych oznaczeń, które podpowiadają do jakiej kategorii należy dane opakowanie. Oznaczenia A, B, C, D, K (korduskasutatav) to kolejno: opakowanie plastikowe nie podlegające ponownemu napełnieniu do 0,5 l., opakowanie plastikowe nie podlegające ponownemu napełnieniu powyżej 0,5 l., opakowanie aluminiowe nie podlegające ponownemu napełnieniu, opakowanie szklane nie podlegające ponownemu napełnieniu, opakowanie szklane podlegające ponownemu napełnieniu.

Emblemat potwierdza, że producent lub importer jest członkiem systemu i że dane opakowanie ma wartość pieniężną. Obecnie kaucja za każdy rodzaj opakowania jest identyczna i wynosi 10 eurocentów.

Zakup produktu i zwrot opakowania przez klienta

Sklepy kupując produkty w opakowaniach z kaucją, płacą za produkt oraz kaucję od opakowania. Na półkach sklepowych, pod każdym produktem widnieje jego cena oraz wysokość kaucji, która doliczana jest do kosztu napoju.

Zapłaconą w sklepie kwotę kaucji konsument może odzyskać zwracając butelkę lub puszkę. Opakowania zwrócić można w dwóch rodzajach punktów skupu: większość z nich to obecnie punkty z automatami (butelkomatami), ale nadal funkcjonują także punkty obsługiwane ręcznie. Punkty skupu prowadzone są przez markety, a więc działają w ich sąsiedztwie, zwykle w wydzielonym lokalu w tym samym budynku, ale także w specjalnie przystosowanych kontenerach.

Opakowania można zwrócić w dowolnym punkcie – niezależnie gdzie produkt został zakupiony, nie musimy także posiadać paragonu potwierdzającego zakup danego opakowania. Istotne natomiast jest, aby opakowanie nie było zdeformowane i miało zachowany kod kreskowy (EAN) – butelkomat skanując kod kreskowy rozpozna opakowanie i je przyjmie oraz wystawi za nie paragon.

W punkcie z butelkomatem każde opakowanie (oddzielnie) należy włożyć w odpowiednie miejsce, a urządzenie odczyta kod i naliczy kwotę podlegającą zwrotowi. Wyjątkiem jest superbutelkomat w Laagri (przy Maksimarkecie) na przedmieściach Tallinna, do którego wsypać można cały worek opakowań, które następnie automatycznie zostaną posortowane i zliczone. Po zwróceniu butelek i puszek (bez względu na rodzaj automatu) wystarczy kliknąć na ekranie przycisk „zakończ” i zabrać wydrukowany paragon z kodem kreskowym lub QR i informacją o uzyskanej kwocie.

Paragon ten można wykorzystać w sklepie – można nim zapłacić lub zmniejszyć rachunek za zakupy albo wymienić na gotówkę.

Z punktu skupu do ponownego wykorzystania

Kolejnym etapem obiegu opakowania – po produkcji napoju (napełnianiu opakowania), sprzedaży hurtowej do sklepu, sprzedaży konsumentowi i zwrocie opakowania do punktu skupu – jest segregacja opakowań w punkcie skupu i następnie wysłanie ich do zakładu przetwórstwa lub do przedsiębiorstwa produkującego napoje (w przypadku opakowań wielokrotnego użytku). W przypadku plastiku, aluminium i szkła jednokrotnego użytku, opakowania po przetworzeniu sprzedawane są jako surowiec.

W całej Estonii jest obecnie 811 punktów skupu, w tym ok. 750 automatycznych. Jak wcześniej zostało wspomniane, w Laagri jest jeden z dwóch na świecie „superbutelkomatów” (drugi znajduje się w Australii), który sam oblicza wartość wsypanych do niego opakowań (w pozostałych wkłada się po jednym opakowaniu). Obecnie Eesti Pandipakend OÜ dopuszcza butelkomaty takich producentów jak TOMRA Systems ASA, Trautwein SB Technik GmbH i RVM Systems AS. Konsument w punkcie skupu korzysta jedynie z automatu, natomiast kategoryzowania opakowań, dosłownie za automatem, dokonują albo pracownicy punktu, albo w przypadku punktów zautomatyzowanych odbywa się to automatycznie.

Sklepy detaliczne są zobowiązane do przyjmowania opakowań i zwracania kaucji konsumentom na podstawie § 20 estońskiej ustawy o opakowaniach (mogą ten obowiązek delegować na inny podmiot). Aby otworzyć punkt skupu sklep musi podpisać umowę z Eesti Pandipakend OÜ oraz zakupić odpowiedni butelkomat. Nadzorca systemu przed rozpoczęciem działalności punktu musi zweryfikować i dopuścić do działalności pomieszczenia skupu. Po akceptacji sklep może zacząć zbierać opakowania. Eesti Pandipakend OÜ przekazuje sklepom niezbędne do zbiórki akcesoria – worki, nalepki (z kodem sklepu oraz nalepki informacyjne), uchwyty do worków. Spółka także odbiera i transportuje z punktów skupu zebrane opakowania – muszą one być puste, posortowane w workach wg rodzaju surowca i odpowiednio oznakowane nalepkami. Spółka także rozlicza kaucję za zebrane opakowania ze sklepem. Wyjątkiem są opakowania wielokrotnego użytku – te sklepy przekazują i rozliczają bezpośrednio z producentami danych napojów.

Drugie życie opakowań, czyste lasy i plaże

Odebrane z punktów skupu opakowania Eesti Pandipakend OÜ transportuje do sortowni, które prowadzone są także przez tę spółkę. Tam następuje wstępne przygotowanie do końcowego przetworzenia surowca: aluminium jest kompresowane do kubików; plastik dzielony jest na dwie frakcje wg kolorów i następnie kompresowany; szkło jest sortowane według kolorów – przezroczyste, zielone i brązowe. Spółka jako surowiec sprzedaje pokruszone szkło, plastik, kapsle, aluminium i stal. Szkło trafia do hut w Anglii, gdzie przetwarzane jest na nowe słoiki i butelki.

Eesti Pandipakend OÜ przetwarza rocznie ok. 4300 ton butelek plastikowych; ok. 1300 ton puszek (prawie 100 mln sztuk rocznie); oraz ok. 4500 ton szklanych butelek podlegających kaucji. Dane te oznaczają, że spośród opakowań objętych systemem kaucyjnym odzyskiwanych jest 85,5% butelek plastikowych, 89,8% butelek szklanych i 96,1% puszek aluminiowych (dane procentowe za 2018 r.).

Jak twierdzą przedstawiciele Eesti Pandipakend OÜ, korzyściami ze sprawnie funkcjonującego systemu są czystsze plaże i lasy oraz oszczędność surowców. Odzyskiwanie opakowań zapewnia też mniejsze zużycie surowców, bo te które są wprowadzane na rynek w postaci butelek i puszek nie wypadają z niego porzucane na wysypiskach lub w nielegalnych miejscach, ani nie są nielegalnie spalane.

Butelki plastikowe po odzyskaniu są wykorzystywane do wytworzenia nowych butelek plastikowych, tekstyliów lub taśm mocujących. Puszki zyskują nowe życie jako nowe puszki, części samochodowe, elementy konstrukcyjne. Szkło jest wykorzystywane do produkcji nowych butelek, słoików na zupy i innych szklanych produktów.

Eesti Pandipakend OÜ oprócz nadzorowania systemu i uczestnictwa w obiegu opakowań (surowców) dba także o promocję systemu wśród mieszkańców. W filmach promocyjnych i na stronie internetowej nadzorcy dowiedzieć się możemy m.in., że:

  • oszczędność energii wynikająca z recyklingu jednej puszki plastikowej jest wystarczająca do oglądania telewizji przez 3 godziny;
  • przetapianie odpadów aluminiowych oszczędza do 95% energii potrzebnej do wyprodukowania elementu aluminiowego z pierwotnego surowca;
  • odzyskanie tony aluminium oszczędza tyle energii, ile samochód elektryczny potrzebuje, by dwa razy objechać ziemię,
  • oszczędność energii wynikająca z recyklingu jednej szklanej butelki jest wystarczająca, by przez 4 godziny świecić 100-watową żarówkę lub zaparzyć 2-3 filiżanki herbaty,
  • z 7 butelek plastikowych można zrobić jedną koszulkę sportową,
  • z puszek zebranych w ciągu roku w Estonii można zbudować ponad 4000 nadwozi samochodów.

Co ciekawe ministrowie środowiska krajów bałtyckich spotkali się już w 2003 roku i zadeklarowali stworzenie odpowiednich systemów w swoich krajach. Od 1 lutego 2016 roku na Litwie działa system obiegu opakowań wzorowany na estońskim. Dotychczas na Łotwie nie powstał system obiegu opakowań.

Kazimierz Popławski
Kazimierz Popławski
Redaktor naczelny Przeglądu Bałtyckiego i prezes Fundacji Bałtyckiej. Absolwent Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Interesuje się Estonią, regionem Morza Bałtyckiego oraz Europą Środkową i Wschodnią. Prowadzi również portal estoński Eesti.pl.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here